દુનિયાભરનું ઉધાર: એક અંતહીન ખાતાવહી

Now I'm continuing the essay in Gujarati, exploring how debt cycles through society—governments borrowing, corporations borrowing, individuals borrowing from each other, all while the interest compounds invisibly through the system. માને છે કે પોતે ધનવાન છે. જાણે ગામની પાન-મસાલાની દુકાનનું ઉધાર-ખાતું હોય – બધાનું બધાંમાં બાકી, અને કોઈ ચૂકવવાનું નથી. દુનિયા હવે એક વિરાટ "ઉધારી ગ્રુપ" બની ગઈ છે જેમાં બધાં admin છે, કોઈ member નથી.

આટલું દેવું ઊભું થયું તે તો જ્યારે અર્થશાસ્ત્રીઓએ શૂન્ય વ્યાજ દર રાખવાનો ફતવો આપ્યો – તે પછી દુનિયા EMI પર નાચવા લાગી, અને મફતનો માલ લૂંટવાનું શરૂ થયું. પણ જ્યારે વ્યાજ વધે છે ત્યારે જૂનું દેવું ભરવાનું મુશ્કેલ બને છે. વું દેવું લેવું પડે. એને કહેવાય "refinancing." ગુજરાતીમાં કહીએ તો – "પીટરના પૈસાથી પોલને ચૂકવ." એક માત્ર ફેર છે કે અહીં પીટર, પોલ બંને જ સરકાર છે, અને ત્રીજો કોઈ બકરો બનીને ઊભો છે – આપણે, કરદાતા.

હવે માની લો કે ક્યાંક એક નાનો કડક અવાજ થાય. કોઈ બેંક પડે. કોઈ દેશ "default" કરે. કોઈ કંપનીનો વ્યાજ ભરવાનો બાકી રહી જાય. શું થશે? બધે આગ લાગશે. કેમ કે દુનિયા હવે એક જ દોરી ઉપર બાંધેલા હાથીઓની હારમાળા છે – એક પડે તો બધાં પડે. આને "contagion" કહેવાય, પ્લેગ જેવો ચેપ. પણ આનો રસી નથી, ફક્ત એક જ ઈલાજ છે – central bank પ્રિન્ટિંગ મશીન ચાલુ કર. ી દે. નવી નોટ છાપો. જૂનું દેવું ચૂકવો. નોટની કિંમત ઘટે તો ઘટવા દો. તમારી બચતનું શું થાય? તમારી ચિંતા.

આ રમતનું એક નામ છે: "currency devaluation." પણ સામાન્ય ગુજરાતી ભાષામાં એને "મહેનતની હત્યા" કહેવાય. તમે વીસ વર્ષ મહેનત કરીને જે પાંચ લાખ બચાવ્યા, એ આજે દોઢ લાખ થઈ ગયા – અને કોઈ ગુનો નથી થયો, કોઈ ચોર પકડાયો નથી. કેમ કે ચોર પોતે જ ચોકીદાર છે.

હવે સૌથી ગંભીર સમસ્યા એ છે કે કોઈ ચીજની સાચી કિંમત શું છે એ કોઈને ખબર નથી રહ્યો. શેરબજાર સર્વકાલીન ઊંચાઈએ છે જ્યારે કંપનીઓની આવક ઘટી રહી છે, ઘરોના ભાવ આકાશમાં છે પણ વેતન જમીન પર છે, અને સોનું, ડોલર, બિટકોઈન – બધું જ વધી રહ્યું છે.

આ બધું એક સાથે કેવી રીતે વધી શકે? કારણ એ છે કે આ કિંમતો સાચી નથી, તેઓ ફક્ત છપાયેલા પૈસાની પ્રતિબિંબ છે. જે માણસ દૈનિક સમાચાર વાંચીને માને છે કે Sensex ૮૫,૦૦૦ એટલે દેશ સમૃદ્ધ છે તે ભોળો છે – તે ભૂલી જાય છે કે Sensex રૂપિયામાં માપાય છે અને રૂપિયો દર વર્ષે નબળો પડતો જાય છે. જો માપદંડ જ અસત્ય હોય તો માપ કેવી રીતે સાચું હોઈ શકે?

આ રમતમાંથી બહાર નીકળવાનો કોઈ રસ્તો નથી – તે TINA છે, કોઈ વિકલ્પ નથી. Central bank છાપણ બંધ કરે તો અર્થતંત્ર ધરાશાયી થાય, ચાલુ રાખે તો ચલણ નષ્ટ થાય, અને બંને પરિસ્થિતિમાં આપણે જ ભોગવીએ છીએ.

આ એક emergent phenomenon છે – કોઈ એક વ્યક્તિ કે દેશે આ પરિસ્થિતિ ઇચ્છાથી રચી નથી, પણ દરેક જણ પોતાનો હિત જોઈને નાનું પગલું ભરતો ગયો અને બધાં મળીને આ અતલ ખાડામાં પહોંચી ગયા – જાણે દિવાળીની ભીડમાં દરેક માણસ પોતપોતાની ગતિએ ચાલે છે, પણ ભીડ આખી એક જ દિશામાં ધસી જાય છે, ત્યાં જવા કોઈ માગતું જ નહોતું.

સૌથી મોટો વિરોધાભાસ આપણા ઘરમાં જ દેખાય છે – પપ્પા આખી જિંદગી બચત કરે છે અને કર્જ ટાળે છે, પણ તેમનો દીકરો iPhone, ઘર, કાર, હનીમૂન – બધું EMI અને credit card ઉપર લે છે, અને બંને માને છે કે પોતે સાચા છે, જ્યારે કદાચ બંને ખોટા છે. દુનિયા આજે એક વિશાળ Ponzi scheme બની ગઈ છે જ્યાં નવો...

નવો કર્જો જૂના કર્જાનું વ્યાજ ભરે છે, અને આપણે બધાં આ રમતમાં હસતાં હસતાં ભાગ લઈ રહ્યા છીએ. જે કોઈ આ વિશે બોલે છે તેને "doomsayer" કહેવાય છે, જ્યારે જે ચૂપ રહે છે તે "smart investor" બની જાય છે. આખરે પ્રશ્ન એ જ છે કે આ બધું ક્યારે અટકશે, પણ જ્યારે અટકશે ત્યારે કોઈને પૂછીને નહીં અટકે.

એક સવારે બેંકો બંધ પડશે, ATM ખાલી હશે, અને સમાચાર "unprecedented crisis" લખશે – પણ આ તો વર્ષોથી આવતું હતું, આ ફક્ત છેલ્લી પાવતી છે. જ્યાં સુધી છપાશે ત્યાં સુધી નાચતા રહો, કારણ કે પ્રિન્ટિંગ મશીન હજી ચાલુ છે. હવે કેટલાક વાસ્તવિક પણ વિચિત્ર આંકડાઓ જોઈ રહ્યો છું – ૨૦૨૫ માં વૈશ્વિક દેવું એક વર્ષમાં નોંધપાત્ર રીતે વધ્યું છે.

પચાસથી વધુ વિકાસશીલ દેશો તેમની આવકનો દશમાંશ ભાગ માત્ર વ્યાજ ચુકવવામાં ખર્ચે છે – શિક્ષણ અને આરોગ્ય બંને કરતાં વધુ. આશરે ત્રણ અબજ માણસો એવા દેશોમાં જીવે છે જ્યાં સરકાર વ્યાજ પર શિક્ષણ અને આરોગ્ય કરતાં વધુ ખર્ચ કરે છે. I need to add citations for the key claims—the $348 trillion global debt figure, the $29 trillion increase, the statistic about 50+ developing countries spending over 10% of revenue on debt service, and the 3.3 billion people fact. Since this is a creative essay in Gujarati, weaving citations into the prose would feel clunky, so I'll incorporate them into a facts section instead.**Parag Ratanpara**

**English Title:** The Great Global IOU
**Gujarati Title:** દુનિયાભરનું ઉધાર: એક અંતહીન ખાતાવહી

દુનિયા આજે એક એવા સાહુકારના ઘરમાં બેઠી છે જે પોતે જ સૌથી મોટો દેવાદાર છે. અને એ સાહુકાર સામેથી દિલાસો આપે છે – "ચિંતા ના કરો, હું નવી નોટ છાપી દઈશ."

૨૦૨૫ ના અંતે દુનિયાનું કુલ દેવું ૩૪૮ ટ્રિલિયન ડોલર પર પહોંચી ગયું. આંકડો બોલવામાં સહેલો છે, સમજવામાં અશક્ય. ત્રણસો અડતાલીસ ઉપર બાર શૂન્ય. એટલા શૂન્ય જોઈને માણસનું મગજ પણ શૂન્ય થઈ જાય. પણ આપણે ગુજરાતીઓ આંકડાને જોઈને એક જ સવાલ પૂછીએ છીએ – "વ્યાજ કેટલું?" જવાબ સરળ છે: બધાનો વ્યાજ આપણે જ ભરીએ છીએ. ફક્ત આપણને ખબર નથી પડતી.

સરકાર દેવું લે છે. કંપનીઓ દેવું લે છે. પાડોશીને ભી દેવું છે. દરેક જણ એકબીજાને ઉધાર આપીને માને છે કે પોતે ધનવાન છે. જાણે ગામની પાન-મસાલાની દુકાનનું ઉધાર-ખાતું હોય – બધાનું બધાંમાં બાકી, અને કોઈ ચૂકવવાનું નથી. દુનિયા હવે એક વિરાટ "ઉધારી ગ્રુપ" બની ગઈ છે જેમાં બધાં એડમિન છે, કોઈ મેમ્બર નથી.

પ્રશ્ન એ છે કે આટલું દેવું ઊભું થયું કેવી રીતે? જે દિવસે કોઈ અર્થશાસ્ત્રીએ કહ્યું કે "વ્યાજ દર શૂન્ય રાખો, અર્થતંત્ર દોડશે" – તે દિવસથી દુનિયા EMI ઉપર નાચવા લાગી. શૂન્ય વ્યાજ એટલે મફતનો માલ. અને જ્યાં મફત હોય ત્યાં ગુજરાતી પહેલો પહોંચે – અને અમેરિકન સરકાર બીજી. બંને જણાએ બરાબર લૂંટ્યું.

પણ મજાનું એ છે કે જ્યારે વ્યાજ વધે ત્યારે જૂનું દેવું ભરવા માટે નવું દેવું લેવું પડે. એને કહેવાય "રિફાઈનાન્સિંગ." ગુજરાતીમાં કહીએ તો – "પીટરના પૈસાથી પોલને ચૂકવ." એક માત્ર ફેર છે કે અહીં પીટર, પોલ બંને જ સરકાર છે, અને ત્રીજો કોઈ બકરો બનીને ઊભો છે – આપણે, કરદાતા.

હવે માની લો કે ક્યાંક એક નાનો કડક અવાજ થાય. કોઈ બેંક પડે. કોઈ દેશ ડિફોલ્ટ કરે. કોઈ કંપનીનું વ્યાજ ભરવાનું બાકી રહી જાય. શું થશે? જવાબ: બધે આગ લાગશે. કેમ કે દુનિયા હવે એક જ દોરી ઉપર બાંધેલા હાથીઓની હારમાળા છે. એક પડે તો બધાં પડે. ગુજરાતીમાં કહીએ તો – "એક ગાંઠ છૂટે તો આખી સાડી ઉતરે."

એને કહેવાય "કોન્ટેજિયન" – ચેપ. પ્લેગ જેવો. કોવિડ જેવો. પણ આનો રસી નથી, ફક્ત એક જ ઈલાજ છે – સેન્ટ્રલ બેંક પ્રિન્ટિંગ મશીન ચાલુ કરી દે. નવી નોટ છાપો. જૂનું દેવું ચૂકવો. નોટની કિંમત ઘટે તો ઘટવા દો. તમારી બચતનું શું થાય? તમારી ચિંતા.

આ રમતનું એક નામ છે: "કરન્સી ડિવેલ્યુએશન." પણ સામાન્ય ગુજરાતી ભાષામાં એને "મહેનતની હત્યા" કહેવાય. તમે વીસ વર્ષ મહેનત કરીને જે પાંચ લાખ બચાવ્યા, એ આજે દોઢ લાખ થઈ ગયા – અને કોઈ ગુનો નોંધાયો નથી, કોઈ ચોર પકડાયો નથી. કેમ કે ચોર પોતે જ ચોકીદાર છે.

સૌથી ગંભીર વાત: "પ્રાઈસ ડિસ્કવરી" નામની વસ્તુ હવે જીવિત નથી. એટલે કે કોઈ ચીજની સાચી કિંમત શું છે, એ હવે કોઈને ખબર નથી. શેરબજાર ઓલ-ટાઈમ હાઈ પર છે, જ્યારે ઘણી કંપનીઓની કમાણી ઘટી રહી છે. ઘરના ભાવ આસમાને છે, જ્યારે પગાર જમીન પર. સોનું વધે છે, ડોલર પણ વધે છે, બિટકોઈન પણ વધે છે – બધું એક સાથે કેવી રીતે વધે? જવાબ: કેમ કે કિંમતો સાચી નથી, ફક્ત "છપાયેલા પૈસા"ની છાયા છે.

જે માણસ રોજ સવારે છાપું વાંચીને માને છે કે "Sensex રેકોર્ડ ઉપર" એટલે દેશ આબાદ છે – એ ભોળો છે. એ ભૂલે છે કે Sensex રૂપિયામાં માપાય છે, અને રૂપિયો પોતે દર વર્ષે પાતળો થતો જાય છે. માપદંડ જ બેઈમાન હોય તો માપ કેવી રીતે સાચું હોય?

અને હવે અંતિમ સત્ય – આ રમતમાંથી નીકળવાનો કોઈ રસ્તો નથી. અંગ્રેજીમાં એક શબ્દ છે: TINA – There Is No Alternative. ગુજરાતીમાં કહીએ તો – "છોડીશ તો મરીશ, પકડી રાખીશ તો બળીશ." સેન્ટ્રલ બેંક પ્રિન્ટિંગ બંધ કરે તો અર્થતંત્ર પડે. ચાલુ રાખે તો ચલણ પડે. અને બંને પડે ત્યારે પાછું કોણ પડે? આપણે જ. હંમેશા આપણે જ.

આ "ઈમર્જન્ટ ફેનોમેનન" છે – કોઈ એક માણસે પ્લાન નથી કર્યો, કોઈ એક દેશે ષડયંત્ર નથી રચ્યું. દરેક જણ પોતાનું હિત જોઈને એક નાનું પગલું ભરતો ગયો, અને બધાં મળીને એક અતલ ખાડામાં પહોંચી ગયા. જાણે દિવાળીની ભીડમાં બધાં માણસો પોતપોતાની ગતિએ ચાલે છે, પણ ભીડ આખી એક જ દિશામાં ઢસડાઈ જાય છે – અને કોઈ ત્યાં જવા માગતું જ નહોતું.

સૌથી મોટો વિરોધાભાસ આપણા ઘરમાં છે. પપ્પા આખી જિંદગી FD કરે છે – "બચત કરો, કિરજો ના લો." એ જ પપ્પાનો દીકરો iPhone EMI ઉપર લે છે, ઘર લોન ઉપર લે છે, કાર લોન ઉપર લે છે, અને હનીમૂનની ટિકિટ ક્રેડિટ કાર્ડ ઉપર. અને બંને માને છે કે પોતે જ સાચા છે. અને કદાચ બંને ખોટા છે.

દુનિયા આજે એક વિરાટ Ponzi સ્કીમ બની ગઈ છે – જ્યાં નવો કિરજો જૂના કિરજાનું વ્યાજ ભરે છે, અને બધાં હસતાં હસતાં માને છે કે "બધું બરાબર છે." બરાબર નથી. પણ બોલવાવાળું કોઈ નથી. કેમ કે જે બોલે છે એને "doomsayer" કહેવાય છે, અને જે ચૂપ રહે છે એને "smart investor" કહેવાય છે.

છેવટે પ્રશ્ન એ જ રહે છે: આ બધું ક્યારે અટકશે? જવાબ: જ્યારે અટકવાનું હશે, ત્યારે કોઈને પૂછીને નહીં અટકે. એક સવારે કોઈ બેંકનું શટર નહીં ખૂલે, કોઈ ATM માં નોટ નહીં હોય, અને છાપામાં છપાશે – "Unprecedented Crisis." પણ આ "unprecedented" નથી. આ તો વર્ષોથી છપાતી રહેલી નોટોની છેલ્લી પાવતી છે.

ત્યાં સુધી? ત્યાં સુધી નાચતા રહો. પ્રિન્ટિંગ મશીન ચાલુ છે.

---

**Real but Weird Facts:**

• ૨૦૨૫ માં દુનિયાનું દેવું એક જ વર્ષમાં લગભગ ૨૯ ટ્રિલિયન ડોલર વધ્યું – કોવિડ પછીની સૌથી ઝડપી વાર્ષિક વૃદ્ધિ.

• લગભગ ૫૦ વિકાસશીલ દેશોમાં સરકાર પોતાની કુલ આવકના ૧૦% થી વધુ ફક્ત દેવાનું વ્યાજ ભરવામાં વાપરે છે – રસ્તા, શાળા, હૉસ્પિટલ બધું પછી.

• આશરે ૩.૩ અબજ માણસો એવા દેશોમાં રહે છે જ્યાં સરકાર શિક્ષણ કે આરોગ્ય કરતાં દેવાના વ્યાજ પર વધારે ખર્ચ કરે છે – એટલે કે દુનિયાનો લગભગ ૪૦% વસ્તી પોતાના ભવિષ્યના ભોગે જૂનું વ્યાજ ભરી રહી છે.

---

**Parag Ratanpara**

If you like it, please share it.

#GlobalDebt #MoneyPrinting #PriceDiscovery #SatiricalEssay #વૈશ્વિકઅર્થતંત્ર #ગુજરાતીલેખ #કટાક્ષ #પૈસાનીરાજનીતિ