ટીવી: એક આધુનિક અફીણ

ટીવી: એક આધુનિક અફીણ
— પરાગ રતનપરા

માણસ જન્મે છે, રડે છે, અને પછી રિમોટ શોધે છે. આ ત્રણ ક્રિયાઓ વચ્ચે જે કંઈ થાય છે તેને આપણે "જીવન" કહીએ છીએ. પણ આધુનિક ભારતીય માટે જીવન એટલે સોફા, ચા, અને સ્ક્રીન પરથી ટપકતી રંગીન મૂર્ખતા.

અમેરિકાનો પુખ્ત નાગરિક રોજ સરેરાશ અઢી કલાક પારંપરિક ટીવી સામે બેસે છે — અને એ ઉપરાંત સ્ટ્રીમિંગ, યુટ્યુબ, ફોન. ભારતમાં શહેરી માણસ દોઢ-બે કલાક કાઢે છે, અને છપ્પન વટાવી ગયેલા વડીલો ત્રણ કલાકથી વધારે. વૈશ્વિક સરેરાશ ત્રણ કલાક તેર મિનિટ. એટલે કે માણસજાતે પોતાનું એક આખું જીવન — સિત્તેર વર્ષમાંથી લગભગ દસ વર્ષ — એક કાચના ચોરસને તાકવામાં ખર્ચી નાખ્યું છે. દસ વર્ષ! એમાં તો કોલંબસે અમેરિકા શોધ્યું, ગાંધીએ દાંડી કૂચ કરી, અને આપણા પાડોશીએ ત્રણ વાર ઘર બદલ્યું.

લોકો જુએ છે શું? ભારતમાં સાસુ-વહુનાં યુદ્ધો જે મહાભારત કરતાં લાંબાં ચાલે, ક્રિકેટ જેમાં અગિયાર માણસો દોડે અને એંસી કરોડ બેઠાં બેઠાં હાંફે, અને સમાચાર જ્યાં એન્કર ચીસો પાડીને સત્ય શોધે છે — જાણે સત્ય બહેરું હોય. અમેરિકામાં રિયાલિટી શો, જેમાં વાસ્તવિકતા સિવાય બધું હોય, અને રાજકીય ચર્ચાઓ જે કુસ્તીના અખાડા જેવી.

પ્રશ્ન એ છે: માણસ આટલું જુએ છે કેમ? જવાબ સરળ છે અને એટલે જ કોઈ સ્વીકારતું નથી. માણસના મનમાં એક ભૂખી, બેચેન, અસંતુષ્ટ બાળક બેઠું છે. એ બાળકને એની પોતાની જિંદગીનો સામનો કરવો નથી — ન પત્નીની ફરિયાદો, ન બૉસનો તિરસ્કાર, ન અરીસામાં દેખાતું પોતાનું થાકેલું મોં. એને જોઈએ છે છટકબારી. ટીવી એ છટકબારી છે. એ માણસને બીજાઓની નકલી પીડા બતાવીને એની પોતાની સાચી પીડા ભુલાવે છે. પાડોશીની વહુ રડે છે — તમે રાજી. હીરો વિલનને મારે છે — તમને લાગે કે તમે જ માર્યો. આ સસ્તો વિજય, આ ઉધાર લીધેલી લાગણી — એ જ આધુનિક માણસનું પોષણ છે.

મનોવિજ્ઞાનીઓ કહે છે કે દરેક માણસની અંદર દબાયેલી ઈચ્છાઓનું એક ભંડાર છે — હિંસાની, વાસનાની, ઈર્ષ્યાની. સભ્ય સમાજમાં એ ઈચ્છાઓ બહાર નીકળી શકતી નથી, એટલે ટીવી એને "સલામત" રીતે પીરસે છે. તમે ખૂની નથી, પણ ખૂનની વાર્તા જુઓ છો. તમે વ્યભિચારી નથી, પણ વ્યભિચારની સિરિયલ ચૂકતા નથી. ટીવી તમને પાપ વગરનું પાપ આપે છે — અને એના બદલામાં તમારો સમય, તમારી ઊંઘ, તમારી વિચારશક્તિ લઈ લે છે. સોદો ખોટનો છે, પણ ગ્રાહક ખુશ છે કારણ કે ગ્રાહકને ખબર જ નથી કે એ ગ્રાહક છે — એ તો "પ્રેક્ષક" છે.

મનોરંજનનો અતિરેક એ સભ્યતાની સૌથી મીઠી આત્મહત્યા છે. ઝેર કડવું હોત તો માણસ થૂંકી નાખત. પણ આ ઝેર ખાંડમાં લપેટેલું છે, હસતા ચહેરા સાથે પીરસાય છે, અને દર પંદર મિનિટે જાહેરાત આવીને કહે છે — "હજી થોડું વધારે લો, મફત છે." મફત ક્યારેય મફત હોતું નથી. કિંમત તમારું જીવન છે.

રિમોટ હાથમાં છે. બંધ કરવાનું બટન પણ એમાં જ છે. પણ એ બટન દબાવવા માટે જે હિંમત જોઈએ, એ આજના માણસ પાસે નથી — કારણ કે બટન દબાવ્યા પછી જે મૌન આવશે, એ મૌનમાં એને પોતાની જાત સાથે મળવું પડશે. અને એ મુલાકાતથી મોટો ડર બીજો કોઈ નથી.