સર્વજ્ઞ સાહેબની કરુણાંતિકા: ઉપરવાળાનો અંદાજ હંમેશા કેમ ખોટો પડે છે?

**Gujarati Title:** *સર્વજ્ઞ સાહેબની કરુણાંતિકા: ઉપરવાળાનો અંદાજ હંમેશા કેમ ખોટો પડે છે?*

---

આપણા દેશમાં એક વાત બહુ પાક્કી છે — ઉપર બેઠેલા સાહેબને બધું જ આવડે છે. ઓફિસનો MD હોય, ઘરના વડીલ હોય, સોસાયટીના ચેરમેન હોય, કે દેશ ચલાવતા નેતા હોય — દરેકને ખાતરી છે કે "મને બધી જ ખબર છે, બાકીના બધા મૂર્ખ છે." અને આ ખાતરી જ આપણી મુખ્ય સમસ્યા છે.

એક જમાનો હતો જ્યારે ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના વેપારીઓ મુંબઈથી લંડન સંદેશો મોકલતા તો ત્રણ મહિના લાગતા. લંડનનો સાહેબ ઈચ્છે તોય દખલ કરી ન શકે. એટલે મુંબઈ-કલકત્તાનો માણસ પોતાની અક્કલ વાપરીને નિર્ણય લેતો. પરિણામ? કંપની ફૂલીફાલી. આજે WhatsApp છે, Zoom છે, dashboard છે, real-time data છે — અને છતાં ધંધો ડૂબે છે. કેમ? કારણ કે હવે દિલ્હીમાં બેઠેલા સાહેબને એમ લાગે છે કે રાજકોટની દુકાનનો ગલ્લો પણ એ જ સંભાળશે.

આ આપણી રાષ્ટ્રીય બીમારી છે — *માહિતી મળે એટલે સમજણ આવી ગઈ* એવી ગેરસમજ. ભાઈસાહેબ, માહિતી મળવી અને માહિતી સમજાવી — એ બે અલગ ધંધા છે. છાપું વાંચવાથી પત્રકાર નથી થઈ જવાતું, અને dashboard જોવાથી મેનેજર નથી થઈ જવાતું. પણ આ વાત કોણ સમજાવે? સાહેબને તો એમ જ છે કે એ Google છે, અને બાકીના બધા Internet Explorer.

ઘરમાં જુઓ. દીકરો અમેરિકામાં છે, રોજ વિડિયો કોલ આવે છે. પપ્પા મુંબઈમાં બેસીને કહે છે — "બેટા, ત્યાં ઠંડી છે, sweater પહેર." દીકરો બિચારો 25 વર્ષનો છે, MIT માં ભણે છે, પણ પપ્પાને એમ છે કે sweater ની ખબર એને નહીં પડે. પપ્પાનો પ્રેમ સાચો, પણ "મને બધી ખબર છે" વાળો ego એથીય સાચો. પ્રેમ અને control — આપણે ત્યાં બંને એક જ સિક્કાની બે બાજુ છે.

ઓફિસમાં તો આ રમત રોજની છે. નીચેનો માણસ ગ્રાહક સાથે રોજ વાત કરે છે, એને ખબર છે કે પ્રોડક્ટમાં શું ખામી છે. પણ એ બોલે તો "તું બહુ બોલે છે" નો label લાગે. એટલે એ ચૂપ રહે. ઉપરનો સાહેબ Excel sheet જોઈને રણનીતિ બનાવે. છ મહિના પછી પ્રોડક્ટ ફેલ થાય. સાહેબ ગુસ્સે થાય — "તમે લોકોએ મને કેમ ન કહ્યું?" અરે ભાઈ, કહ્યું હતું, પણ તમે *સાંભળ્યું* નહોતું. કહેવું અને સંભળાવવું — એમાં મોટો ફરક છે, અને એ ફરક જ આપણી અડધી કંપનીઓને દર વર્ષે ડૂબાડે છે.

એક રસપ્રદ વાત છે. હમણાં AI ના પ્રયોગો થયા. ચાર વિભાગોને કહેવામાં આવ્યું કે પોતપોતાનું budget માગો, સૌથી જરૂરી કામ માટે સૌથી ઊંચી bid લગાવો. શુદ્ધ બજારતંત્ર. પણ થયું શું? બધાએ "ગ્રાહકને દેખાય" એવા કામ માટે પૈસા માગ્યા, અને પાયાનું infrastructure નું કામ ભૂખ્યું મરી ગયું. એટલે કે — જ્યાં દેખાવ છે ત્યાં પૈસા, જ્યાં મજબૂતી છે ત્યાં ઉપેક્ષા. આ તો આપણા લગ્નોમાં પણ થાય છે, ભાઈ! મંડપ પાછળ દસ લાખ, અને ઘરની છત ટપકતી હોય તો "આવતા વર્ષે કરાવશું."

બજાર ત્યારે જ જીતે છે જ્યારે દરેકને ખબર હોય કે પોતાને શું જોઈએ છે અને એ પ્રામાણિકપણે કહે. પણ આપણા સમાજમાં બે વસ્તુ દુર્લભ છે — પોતાની જરૂરિયાત સમજવી, અને એને ખુલ્લેઆમ સ્વીકારવી. "મારે પૈસા જોઈએ છે" એમ કહેવામાં શરમ આવે છે, એટલે કહીએ "બસ, સંતોષ જ ધન છે." પછી પાછળથી ઈર્ષ્યા કરીએ પાડોશીની નવી ગાડીની. આ વિરોધાભાસમાં જ આપણી આખી અર્થવ્યવસ્થા ચાલે છે — બોલવાનું જુદું, ઈચ્છવાનું જુદું, કરવાનું ત્રીજું જ.

સાહેબનો વાંક નથી. વાંક છે એ માન્યતાનો કે *એક માણસ બધું જાણી શકે*. ભગવાન પણ બધે પહોંચી નહોતા શકતા એટલે મા બનાવી હતી — એવી કહેવત છે. તો સાહેબ કેવી રીતે પહોંચશે? પણ આપણા સાહેબો ભગવાનથી પણ આગળ છે. એમને માની જરૂર નથી, dashboard થી કામ ચાલે છે.

સત્ય સાદું છે — જે માણસ જમીન પર છે એને જ ખબર છે કે જમીન કેવી છે. ઉપરથી જોનારને માત્ર નકશો દેખાય છે, અને નકશો જમીન નથી. પણ આ સ્વીકારવા માટે જે નમ્રતા જોઈએ, એ આપણા સાહેબોના CV માં લખેલી નથી હોતી. એમના CV માં લખ્યું હોય છે — "Strong leadership," "Visionary," "Decision-maker." એમાં ક્યાંય "I might be wrong" નથી લખાતું. અને એ એક લીટી ન લખાય ત્યાં સુધી — ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના જમાનાનો સામાન્ય ગુમાસ્તો, આજના CEO કરતાં વધારે અસરકારક રહેવાનો.

---

### 🔍 Real but Weird Facts

- ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના સમયમાં લંડનથી ભારત આવતો ઓર્ડર પહોંચે ત્યાં સુધીમાં પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ હોય — એટલે મોટાભાગના સ્થાનિક અધિકારીઓ ઓર્ડરની રાહ જોયા વિના જ નિર્ણય લેતા, અને કંપની એ રીતે જ સફળ થઈ.
- આધુનિક corporate research બતાવે છે કે જેટલી વધુ real-time information CEO પાસે પહોંચે છે, એટલા જ ખરાબ નિર્ણયો લેવાય છે — કારણ કે "જોવું" અને "સમજવું" એ બે અલગ ક્ષમતાઓ છે.
- AI ના તાજેતરના પ્રયોગોમાં જાણવા મળ્યું કે જ્યારે દરેક વિભાગ પોતાની bid લગાવે છે, ત્યારે "દેખાવડું કામ" ને પૈસા મળે છે અને "પાયાનું કામ" ભૂખે મરે છે — એટલે કે બજાર પણ ત્યારે જ કામ કરે જ્યારે દરેક પોતાની સાચી જરૂરિયાત જાણતો અને બોલતો હોય.

---

**Parag Ratanpara**

*If you like it, please share it.*

#CentralizationFails #HayekWasRight #LocalKnowledgeMatters #SatireInGujarati #સાહેબનીભૂલ #માહિતીનીભ્રમણા #ગુજરાતીનિબંધ #વ્યંગ્યલેખ