સમાજનું ગૂંચળું — પહેલું પગલું કોણ ભરે?

**English Title:** *The Strange Loop of Society — Why Nobody Moves First*
**Gujarati Title:** *સમાજનું ગૂંચળું — પહેલું પગલું કોણ ભરે?*

---

લગ્નપ્રસંગમાં જાવ. એક ખૂણામાં મામા ઊભા છે. બીજા ખૂણામાં ફુઆ. બંને એકબીજા સામે જોતા નથી. કેમ? કારણ કે છેલ્લા સત્તર વર્ષ પહેલાં કોઈ ચાંદલાના કવરમાં એકાવન રૂપિયા ઓછા આવેલા. હવે કોણ પહેલાં બોલે? મામા વિચારે — "હું મોટો, હું શા માટે જાઉં?" ફુઆ વિચારે — "હું જમાઈ બાજુનો, મારી ઈજ્જત છે." બંનેની ઈજ્જત ઊભી રહી, અને સંબંધ ખૂણામાં બેસી ગયો.

આને અંગ્રેજીમાં કહે છે *Nash Equilibrium*. ગુજરાતીમાં કહે છે — "ઘરનો મામલો છે, સમય આવશે ત્યારે જોઈ લેશું." પણ સમય ક્યારેય આવતો નથી. કારણ કે દરેક માણસ બીજાની રાહ જુએ છે, અને બીજો ત્રીજાની, અને ત્રીજો ચોથાની. આખું વર્તુળ ગોળ ગોળ ફરે છે, અને વચ્ચે બેઠેલો અહંકાર ચા પીતો રહે છે.

સોસાયટીના વોટ્સએપ ગ્રુપમાં જુઓ. એક ભાઈએ સવારે "ગુડ મોર્નિંગ" ફૂલવાળું ફોટું મૂક્યું. કોઈએ જવાબ ન આપ્યો. હવે એ ભાઈ આખો દિવસ ફોન જોયા કરે. બીજી બાજુ બાકીના સભ્યો વિચારે — "પેલાએ રિપ્લાય નથી આપ્યો, હું શા માટે આપું?" પચાસ માણસોનું ગ્રુપ, અને બધા એક જ રમત રમે છે — "પહેલાં તું બોલ." પરિણામ? ગ્રુપ મૌન છે, પણ બધાના મોબાઈલ ગરમ છે.

આ જ વાત ઓફિસમાં થાય છે. બોસને ખબર છે કે પ્રોજેક્ટ ખોટી દિશામાં જઈ રહ્યો છે. ટીમલીડને પણ ખબર છે. જૂનિયરને તો સૌથી પહેલાં ખબર પડી ગયેલી. પણ બોલે કોણ? જૂનિયર બોલે તો "આ બહુ આગળ વધી ગયો છે" થાય. ટીમલીડ બોલે તો "આટલા મહિના સુધી શું કર્યું?" થાય. બોસ બોલે તો "મેં જ તો સોંપ્યું હતું" થાય. એટલે બધા ચૂપચાપ મીટિંગમાં બેસે છે, પાવરપોઈન્ટની સ્લાઈડ આગળ સરકે છે, અને કંપનીના પૈસા પાછળ સરકે છે. કોઈ હાર્યું નથી. કોઈ જીત્યું નથી. બધા "સેફ" છે. અને એ જ સૌથી ખતરનાક છે.

લગ્નજીવનમાં પણ આ જ ગૂંચળું છે. પતિ વિચારે — "એણે પહેલાં માફી માગવી જોઈએ." પત્ની વિચારે — "મેં શું બગાડ્યું છે? એ માગે." દસ વર્ષ આમ જ નીકળી જાય છે. વચ્ચે દિવાળી આવે, ધનતેરસ આવે, સંતાનનું બર્થડે આવે — બધું ફોટોમાં હસતું દેખાય, બેડરૂમમાં બરફ જામેલો હોય. કોઈ પહેલું પગલું નથી ભરતું, કારણ કે પહેલું પગલું ભરનાર "નબળો" કહેવાય છે. અને આપણા સમાજમાં નબળા હોવા કરતાં દુઃખી હોવું વધારે માનનીય ગણાય છે.

રાજકારણ જુઓ. વિરોધ પક્ષ સત્તા પક્ષની રાહ જુએ — "એ ભૂલ કરે, અમે ઘેરીશું." સત્તા પક્ષ વિરોધ પક્ષની રાહ જુએ — "એ બોલે, અમે પલટાવીશું." પ્રજા બંનેની રાહ જુએ — "કોઈ તો કંઈક કરે." પાંચ વર્ષ આમ જ વીતે, અને છઠ્ઠા વર્ષે પ્રજા જ EVMનું બટન દબાવીને કહે — "જા, હવે તું બેસ." પણ નવો બેઠેલો પણ એ જ રમતનો ખેલાડી હોય છે. ખુરશી બદલાય છે, રમત નથી બદલાતી.

સામાજિક પ્રસંગોમાં તો આ ગૂંચળું કળાનું સ્તર પામે છે. કોઈ સ્વજનનું મૃત્યુ થાય. બેસણામાં બધા આવે. કોઈ બોલતું નથી. ખુરશી પર બેસે, પાણી પીએ, ઊઠીને ચાલ્યા જાય. અંદર સેંકડો વાતો છે — જૂના ઝઘડા, જૂની ફરિયાદો, જૂના "એમણે મારી સાથે આવું કરેલું." પણ બેસણું એવી જગ્યા છે જ્યાં બધા "આદર" રાખે. એટલે કે, બધા ચૂપ રહે. અને ચૂપ રહેવામાં જે અહંકાર છુપાયેલો છે, એ સ્મશાનની રાખ કરતાં પણ ભારે હોય છે.

બક્ષી સાહેબે કહ્યું હતું કે ભારતીય સમાજ એક એવી રંગભૂમિ છે જ્યાં દરેક અભિનેતા પોતાનો ડાયલોગ ભૂલીને બીજાનો ડાયલોગ યાદ રાખે છે. અહીં દરેક માણસ બીજાની ગણતરી કરીને જીવે છે — "એ આવું વિચારશે તો હું આવું કરીશ." પણ સામેવાળો પણ આ જ ગણતરી કરે છે. બંનેની ગણતરીઓ એકબીજાને ગૂંથાય છે, અને એમાંથી જે જાળ બને છે એને આપણે "સંસ્કૃતિ" કહીએ છીએ.

તો આ ગૂંચળું તોડવાનો રસ્તો શું? એક જ — જે કોઈ અપેક્ષા ન રાખે એવું કંઈક કરો. પાર્ટીમાંથી વહેલા નીકળી જાવ. ઝઘડામાં પહેલાં માફી માગી લો. મીટિંગમાં સત્ય બોલી દો. વોટ્સએપ ગ્રુપ છોડી દો. એક ક્ષણ માટે લોકો સ્તબ્ધ થશે. પછી ગુસ્સે થશે. પછી તમારા વિશે વાત કરશે. પણ યાદ રાખો — જે માણસ વિશે વાત થાય છે, એ માણસ રમતની બહાર નથી, એ રમત બદલી નાખે છે.

સમસ્યા એ છે કે આપણને રમત બદલવી નથી. આપણને જીતવું છે — એ જ જૂની રમતમાં, એ જ જૂના નિયમોથી, એ જ જૂના ખેલાડીઓ સામે. અને એટલે જ આપણે હારતા પણ નથી, જીતતા પણ નથી. આપણે ફક્ત "સ્થિર" છીએ. અને સ્થિરતા જીવનનો બીજો અર્થ નથી — એ મૃત્યુનો પહેલો અર્થ છે.

---

### 🎭 Real but Weird Facts:
- ગેમ થિયરીના જનક જ્હોન નેશને જે "Nash Equilibrium" માટે નોબેલ મળ્યો, એ જ માણસ વર્ષો સુધી શિઝોફ્રેનિયાથી પીડાયા — એટલે કે જે માણસે દુનિયાને "સંતુલન" સમજાવ્યું, એના પોતાના મગજમાં સંતુલન નહોતું.
- સંશોધનો કહે છે કે ભારતીય પરિવારોમાં સરેરાશ ઝઘડાઓ ૭ થી ૧૨ વર્ષ સુધી "વણઉકેલાયેલા" રહે છે — એટલા સમયમાં તો બાળક જન્મીને સ્કૂલમાં દાખલ થઈ જાય, પણ મામા-ફુઆ બોલતા ન થાય.
- વોટ્સએપના આંકડા કહે છે કે ભારતમાં ૭૦% ગ્રુપ્સ "Active" ગણાય છે, પણ એમાંથી માત્ર ૯% સભ્યો જ ખરેખર મેસેજ કરે છે — બાકીના ૯૧% લોકો ફક્ત "જોઈ રહ્યા" છે કે પહેલાં કોણ બોલે.

---

**Parag Ratanpara**

*If you like it, please share it.*

#StrangeLoop #NashEquilibrium #SocialSatire #IndianSociety #સમાજનુંગૂંચળું #ગુજરાતીનિબંધ #પરાગરતનપરા #ભારતીયમાનસ