સલ્ફર - પૃથ્વીનું સૌથી વ્યૂહાત્મક તત્વ હવે ૨૧ માઇલની સામુદ્રધુનીની પાછળ કેદ છે

# સલ્ફર - પૃથ્વીનું સૌથી વ્યૂહાત્મક તત્વ હવે ૨૧ માઇલની સામુદ્રધુનીની પાછળ કેદ છે

**— પરાગ રતનપરા**

એક પીળો પાવડર છે. તમે એના વિશે ક્યારેય વિચાર્યું નથી. વિચારવાની જરૂર પણ નહોતી. હવે છે.

૨૭ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૬. પેન્ટાગોને તેર ક્રિટિકલ મિનરલ્સની તાત્કાલિક માગણી બહાર પાડી. આર્સેનિક. બિસ્મથ. ગેડોલિનિયમ. જર્મેનિયમ. ગ્રેફાઇટ. હાફનિયમ. નિકલ. સમેરિયમ. ટંગસ્ટન. વેનેડિયમ. ઇટરબિયમ. યટ્રિયમ. ઝિરકોનિયમ. યાદી મોડી બપોરે નીકળી. પ્રોક્યોરમેન્ટ ઓફિસરો ઘરે ગયા. અમેરિકન ડિફેન્સ પ્રોક્યોરમેન્ટની એ છેલ્લી 'નોર્મલ' રાત હતી.

યાદીમાં જે સૌથી મહત્વનું હતું એ જ નહોતું.

બીજી સવારે અમેરિકા અને ઇઝરાયલના વિમાનોએ ઇરાનની ન્યુક્લિયર ફેસિલિટીઝ પર ઓપરેશન એપિક ફ્યુરી હેઠળ હુમલો કર્યો. બોત્તેર કલાકમાં હોર્મુઝની સામુદ્રધુની બંધ. ત્રણ અઠવાડિયામાં જે તત્વ પેન્ટાગોન ભૂલી ગયું હતું, એનો ભાવ ચાલીસ ટકા વધી ગયો — અને એ પણ એવા બજારમાં જે પહેલેથી જ ડબલ થઈ ચૂક્યું હતું.

એ તત્વ પર્શિયન ગલ્ફના દરેક રડારના કોપરને પ્રોસેસ કરે છે. દુનિયાના સાઠ ટકા ખાતરનું ઉત્પાદન કરે છે. દરેક EV બેટરી અને દરેક મિલિટરી ડ્રોનમાં જતા કોબાલ્ટ અને નિકલને લીચ કરે છે. વજનની દૃષ્ટિએ પૃથ્વી પર સૌથી વધુ ઉત્પાદિત થતું ઔદ્યોગિક રસાયણ છે.

દુનિયાના કોઈ દેશમાં એનો વ્યૂહાત્મક ભંડાર નથી. કોઈ ક્રિટિકલ મિનરલ્સ યાદીમાં નથી. વોલ સ્ટ્રીટ એને ટ્રેક નથી કરતું.

એ સલ્ફર છે.

અને મેઇનસ્ટ્રીમ ફાઇનાન્શિયલ પ્રેસ આ યુદ્ધને એવી રીતે કવર કરે છે જાણે એ તેલ અને LNG વિશે હોય.

## એક નંબર

૨૦૨૪માં અમેરિકાના સલ્ફર શિપમેન્ટની કુલ કિંમત આશરે ૪૧૦ મિલિયન ડોલર. ૨૦૨૫માં આશરે ૧.૪ બિલિયન ડોલર. વોલ્યુમ લગભગ એ જ. ભાવ ટન દીઠ ૪૬ ડોલરથી ૧૮૦ ડોલર. એક અબજ ડોલરની કિંમત એક એવા પ્રોડક્ટની અંદર પ્રગટ થઈ જેને અમેરિકાએ આખા યુદ્ધોત્તર સમયગાળામાં ઔદ્યોગિક કચરો ગણ્યો હતો. જે કચરો બાર મહિનામાં ચાર ગણો થઈ જાય એ હવે કચરો નથી રહ્યો.

USGS કહે છે કે ૨૦૨૫માં વિશ્વનું સલ્ફર ઉત્પાદન આશરે ૮૪ મિલિયન ટન. ચીન ૧૯ મિલિયન. અમેરિકા ૭.૬ મિલિયન. સાઉદી અરેબિયા ૮ મિલિયન. મધ્ય પૂર્વ આશરે ૨૪ ટકા. આ હેડલાઇન નંબર છે. અને ખોટો છે.

સાચો નંબર — દરિયાઈ વેપાર. દુનિયાના કુલ સીબોર્ન સલ્ફર ટ્રેડનો આશરે ૪૫ ટકા, કેટલાક અંદાજો પ્રમાણે ૫૦ ટકા, મધ્ય પૂર્વમાંથી થાય છે. એ વેપારનો લગભગ દરેક અણુ હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાંથી પસાર થાય છે.

એ પ્રવાહ પર દબાણ આપો. ત્રણ ઉદ્યોગ એક સાથે, ઉપરના સ્તરે, ભાંગી પડે છે.

## બાયપ્રોડક્ટનો જાળ

દુનિયાના આશરે નેવું ટકા સલ્ફરનું ઉત્પાદન તેલ રિફાઇનિંગ અને નેચરલ ગેસ પ્રોસેસિંગના આડપેદાશ તરીકે થાય છે. એ ખનન કરાતું નથી. એ ડિસલ્ફરાઇઝેશન યુનિટ્સમાંથી નીકળે છે — જે યુનિટ્સ રિફાઇનરોએ ડીઝલ અને બંકર ફ્યુઅલના એમિશન ધોરણો પાળવા ચલાવવા જ પડે છે. માર્જિનલ ખર્ચ લગભગ શૂન્ય. એટલે જ કોઈએ સ્ટ્રેટેજિક રિઝર્વ બાંધ્યો નહીં, કોઈએ ક્રિટિકલ મિનરલ્સ યાદીમાં મૂક્યું નહીં, કોઈ જોતું નહોતું.

બાયપ્રોડક્ટ સ્વભાવ બે માળખાકીય નબળાઈઓ ઉભી કરે છે.

પહેલી ભૌગોલિક. સલ્ફર ત્યાં બને છે જ્યાં તેલ-ગેસ રિફાઇન થાય છે. મધ્ય પૂર્વ દુનિયાના વિશાળ હિસ્સાના હાઇડ્રોકાર્બન પ્રોસેસ કરે છે. એટલે મોટાભાગની સલ્ફર નિકાસ એ જ ચોકપોઇન્ટમાંથી પસાર થાય છે જ્યાંથી તેલ પસાર થાય છે જેણે એને જન્મ આપ્યો. સલ્ફરની સમસ્યા તેલની સમસ્યાની સમાંતર નથી. સલ્ફરની સમસ્યા તેલની સમસ્યાનું પરિણામ છે — ગુણાકાર એ હકીકતનો કે કોઈએ એને આવતી જોઈ નહોતી.

બીજી નબળાઈ વધુ ખતરનાક. એને 'બાયપ્રોડક્ટ ટ્રેપ' કહે છે. જેમ જેમ દુનિયા અશ્મિજન્ય બળતણથી દૂર જશે, તેલ રિફાઇનિંગનું થ્રુપુટ ઘટશે. સલ્ફરનો સપ્લાય પણ સાથે ઘટશે. પણ માગ તીવ્રપણે વધશે, કારણ કે સલ્ફ્યુરિક એસિડ બરાબર એ જ બેટરી મેટલ્સ પ્રોસેસ કરવા જરૂરી છે જે એનર્જી ટ્રાન્ઝિશનને જોઈએ — અને બહુ વધારે જથ્થામાં જોઈએ. યુનિવર્સિટી કોલેજ લંડનનો એક અભ્યાસ કહે છે કે વૈશ્વિક સલ્ફ્યુરિક એસિડ માગ આજના ૨૪૬ મિલિયન ટનથી ૨૦૪૦ સુધીમાં ૪૦૦ મિલિયન ટન થશે. વૈશ્વિક ખાધનો અંદાજ વાર્ષિક ૧૦૦થી ૩૨૦ મિલિયન ટન.

એ સપ્લાય ચેઇન રિસ્ક નથી. એ માળખાકીય અશક્યતા છે.

ધ્યાનથી વાંચો: મેટલ્સ સેક્ટરના ગ્રાહકો ખાતર ઉત્પાદકો કરતાં વધારે ભાવે ખરીદવા તૈયાર છે, કારણ કે વર્તમાન બેટરી મેટલ ભાવ પર એમના માર્જિન ઊંચા છે. એ સ્પર્ધાત્મક ગતિશીલતાનો અર્થ એ કે સતત રહેલી સલ્ફ્યુરિક એસિડની તંગી માત્ર સોલાર અને EV ડિપ્લોયમેન્ટને ધીમું નથી પાડતી; એ ખોરાક ઉત્પાદનનો ખર્ચ પણ વધારે છે — ખાસ કરીને એ દેશોમાં જે ઓછામાં ઓછું સહન કરી શકે છે. એનર્જી ટ્રાન્ઝિશન અને વૈશ્વિક ખાદ્ય સુરક્ષા એક જ રસાયણ માટે, એક જ વિક્ષેપિત સામુદ્રધુનીમાંથી, સ્પર્ધા કરે છે.

આ ટ્રેડ-ઓફ માટે કોઈએ મત આપ્યો નથી. એ બે માગ-પ્રવાહોની ઉભરતી મિલકત છે જે એક જ ફીડસ્ટોક પર ખેંચાય છે — જેનો સપ્લાય હંમેશાં માળખાકીય રીતે ઘટવાનો જ હતો અને હવે યુદ્ધ દ્વારા ભૌતિક રીતે કાપી નાખવામાં આવ્યો છે. એનર્જી ટ્રાન્ઝિશને એની આખી મેન્યુફેક્ચરિંગ સપ્લાય ચેઇન એક એવા રસાયણ પર બાંધી છે જે એ જ ઉદ્યોગના કચરા તરીકે પેદા થાય છે જેની સામે એ સ્પર્ધા કરે છે.

હોર્મુઝ સંકટે સલ્ફરની સમસ્યા ઊભી નથી કરી. હોર્મુઝ સંકટે પંદર વર્ષનો માળખાકીય ક્ષય છ અઠવાડિયામાં દબાવી દીધો.

## ત્રણ પ્રવાહ, એક અણુ

### પ્રવાહ એક: ડિફેન્સ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ બેઝ

૬ માર્ચ, ૨૦૨૬. ટ્રમ્પ સાત મોટા ડિફેન્સ કોન્ટ્રાક્ટરોના CEOsને વ્હાઇટ હાઉસમાં મળ્યા. BAE સિસ્ટમ્સ, બોઇંગ, હનીવેલ, L3હેરિસ, લોકહીડ માર્ટિન, નોર્થ્રોપ ગ્રુમન, રેથિયોન. ટ્રમ્પ બહાર આવ્યા અને જાહેરાત કરી કે કોન્ટ્રાક્ટરો અમુક ચોક્કસ 'એક્ઝક્વિઝિટ' મ્યુનિશન્સનું ઉત્પાદન ચાર ગણું કરવા સંમત થયા છે.

છ દિવસ પછી, વેસ્ટ પોઇન્ટના મોડર્ન વોર ઇન્સ્ટિટ્યૂટે આખા સંકટનો સૌથી મહત્વનો દસ્તાવેજ પ્રગટ કર્યો. એક વાક્ય જે પેન્ટાગોનના દરેક પ્રોક્યોરમેન્ટ ઓફિસરના ડેસ્ક પર ખીલા ઠોકીને ટાંગવા જેવું છે: ટ્રમ્પનો ડિફેન્સ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ બેઝને 'ક્વાડ્રપલ' ઉત્પાદનનો આદેશ કદાચ કામ ન કરે, કારણ કે કંપનીઓ અને સપ્લાયરો પાસે જરૂરી રસાયણો અને ખનિજો સુધી પૂરતી પહોંચ ન હોય.

એને 'પ્રિલોજિસ્ટિકલ ક્રાઇસિસ' કહે છે. પ્રિલોજિસ્ટિક્સ — મિલિટરી તૈયારીનું ઉપરનું પડ — જે લોજિસ્ટિક્સની નીચે એ રીતે બેસે છે જે રીતે ભૌતિકશાસ્ત્ર એન્જિનિયરિંગની નીચે બેસે છે. લોજિસ્ટિક્સ એટલે ચીજો ખસેડવી. પ્રિલોજિસ્ટિક્સ એટલે ચીજો ખસેડવા માટે અસ્તિત્વમાં છે કે નહીં.

ઇરાન યુદ્ધના પહેલા ૯૬ કલાકમાં ૩૫ પ્રકારના આશરે ૫,૧૯૭ મ્યુનિશન્સ વપરાયા. રિપ્લેસમેન્ટ બિલ: માત્ર મ્યુનિશન્સમાં ૧૦થી ૧૬ બિલિયન ડોલર, સેન્સર અને એરક્રાફ્ટ નુકસાન સહિત આશરે ૨૦ બિલિયન. કતારમાં નાશ પામેલા એક રેથિયોન રડારને બદલવા આઠ વર્ષ અને ૧.૧ બિલિયન ડોલર લાગશે. બહેરીન અને કતારમાં નાશ પામેલા બે મુખ્ય રડારોને બદલવા ૩૦,૦૦૦ કિલોગ્રામથી વધારે કોપર જોઈશે.

એ કોપર ક્યાંકથી આવવું પડશે. દુનિયાનું મોટાભાગનું પ્રોસેસ્ડ કોપર સલ્ફ્યુરિક એસિડ લીચિંગ પર આધારિત છે. એ જ સલ્ફ્યુરિક એસિડ જે હવે અછતમાં છે — એ જ યુદ્ધને કારણે જેણે પહેલા સ્થાનમાં રડારોનો નાશ કર્યો.

પ્રમુખ ચાર ગણા ઉત્પાદનનો આદેશ આપે છે. CEOs સંમત થાય છે. કરારો સહી થાય છે. રસાયણો આવતા નથી.

### પ્રવાહ બે: અમેરિકન ખાદ્ય સપ્લાય

કુલ સીબોર્ન ખાતરનો આશરે એક-તૃતીયાંશ હોર્મુઝમાંથી પસાર થાય છે. કાર્નેગી એન્ડોમેન્ટે ૧૨ માર્ચે સ્પષ્ટપણે કહ્યું: ડ્રોન હુમલાઓ વચ્ચે હોર્મુઝમાંથી પસાર થવાનું સાહસ કરતો કોઈ પણ જહાજ-કેપ્ટન ખાતર કરતાં તેલ લઈ જવાનું પસંદ કરશે — અને એ જ પસંદગી કોઈ પણ સંભવિત નૌકા-એસ્કોર્ટની હશે. G7 દેશો પાસે તેલના ભંડારોની સમકક્ષ ખાતર ભંડારો નથી.

એક પણ નહીં. એ જ સરકારોએ ૧૯૭૩-શૈલીનો તેલ-એમ્બાર્ગો સહન કરવા પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ બાંધ્યા હતા, પણ એ ખાતરો માટે સમકક્ષ રિઝર્વ બાંધ્યા નહીં જેના વગર એમની વસ્તી ખાઈ શકતી નથી.

અમેરિકન ફાર્મ બ્યુરો ફેડરેશનના પ્રમુખે ૯ માર્ચે ટ્રમ્પને ઔપચારિક પત્ર લખ્યો. ચોક્કસ માગણી: હોર્મુઝમાંથી ખાતર શિપમેન્ટ્સની રક્ષા માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નેવી તૈનાત કરો. તેલ નહીં. ખાતર. વોશિંગ્ટનને નાઇટ્રોજન અને ફોસ્ફેટને પેટ્રોલિયમ સમકક્ષ વ્યૂહાત્મક યુદ્ધ-સામગ્રી ગણવા કહેવાય છે. વિનંતી રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા પરિષદની કતારમાં બેઠી છે.

૧ એપ્રિલે CSIS રિપોર્ટ થયો: જ્યારે યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારે આશરે ૨૫ ટકા અમેરિકન ખેડૂતોએ ૨૦૨૬ની વસંત વાવણી માટે ખાતર ખરીદ્યું નહોતું. તેઓ હવે ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ના સ્તરથી લગભગ ૫૦ ટકા વધારે ભાવે ખરીદવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. ઘણા ખરીદી શકતા નથી.

USDA પ્રોસ્પેક્ટિવ પ્લાન્ટિંગ્સ રિપોર્ટ — ૩૧ માર્ચે પ્રગટ — પરિણામ બતાવે છે. કોર્ન એકરેજ: ૯૫.૩ મિલિયન એકર, ૩ ટકા ઘટાડો. ઘઉંની એકરેજ: ૪૩.૮ મિલિયન એકર, ૩ ટકા ઘટાડો. સોયાબીન એકરેજ: ૮૪.૭ મિલિયન એકર, ૪ ટકા વધારો. ખેડૂતો કોર્નથી સોયાબીન તરફ વળી રહ્યા છે કારણ કે તેઓ નાઇટ્રોજન પોસાય તેમ નથી.

ઘઉંનો નંબર દફનાવાયેલી હેડલાઇન છે. ૨૦૨૬માં અમેરિકાની કુલ ઘઉંની એકરેજ ૧૯૧૯માં રેકોર્ડ શરૂ થયા પછીની સૌથી ઓછી હશે. સો વર્ષમાં સૌથી ઓછી. વુડ્રો વિલ્સન પછી અમેરિકાએ આટલી નાની ઘઉં વાવણી જોઈ નથી.

એક ફર્ટિલાઇઝર નિષ્ણાતે કહ્યું: જો તમે અમને પહેલેથી બેસાડીને પૂછ્યું હોત કે દુઃસ્વપ્ન-દૃશ્ય શું છે, તો બરાબર આ જ ઘટના, બરાબર વર્ષના આ જ સમયે — એ જ જવાબ હોત.

દુઃસ્વપ્ન સમય પર આવ્યું. અમેરિકન ખેડૂતો વિલ્સન વહીવટ પછીના કોઈ પણ સમય કરતાં ઓછા એકર અનાજ વાવી રહ્યા છે, જ્યારે રિફાઇનરીના એક આડપેદાશ — જેને કોઈએ મોનિટર કરવાની તસદી નહોતી લીધી — એનો ભાવ ત્રણ ગણો થઈ ગયો છે.

### પ્રવાહ ત્રણ: બેટરી મેટલ્સ સપ્લાય ચેઇન

ઇન્ડોનેશિયા દુનિયાના અડધાથી વધારે નિકલનું ઉત્પાદન કરે છે. દેશની હાઇ-પ્રેશર એસિડ લીચિંગ ફેસિલિટીઝ — મોરોવાલી અને વેડા બે — બેટરી-ગ્રેડ નિકલ અને કોબાલ્ટ માટેના કી ઇન્ટરમીડિયેટ MHP બનાવવા આયાતી સલ્ફર પર આધારિત છે. ૨૦૨૫માં ઇન્ડોનેશિયાએ આશરે ૫.૩૫ મિલિયન મેટ્રિક ટન સલ્ફર આયાત કર્યો — એક વર્ષમાં અડતાલીસ ટકાનો વધારો. કુલ સલ્ફર આયાત બિલ બાર મહિનામાં ૨૨૮ ટકા વધી ૧.૭૫ બિલિયન ડોલર.

ઇન્ડોનેશિયાના MHP ઉત્પાદન ખર્ચનો ૪૧ ટકા હવે માત્ર સલ્ફર છે — ઐતિહાસિક રીતે પંદર ટકાથી ઓછો હતો. દરેક ટન MHP માત્ર સલ્ફરમાં એક વર્ષ પહેલાં કરતાં આશરે ૨,૫૦૦ ડોલર વધારે ખર્ચે છે.

CATL, BYD, LG એનર્જી સોલ્યુશન, ટેસ્લા — દરેક મોટો બેટરી ઉત્પાદક આ સપ્લાય ચેઇનમાંથી ખરીદે છે. ઇન્વેન્ટરી બફર અઠવાડિયાઓથી મહિનાઓનો છે, વર્ષોનો નહીં. ૨૦૨૬ના બીજા અર્ધવાર્ષિક ગાળામાં ભાવવધારો તૈયાર સેલ્સ સુધી પહોંચશે. ૨૦૨૭ સુધીમાં વાહનની કિંમતો સુધી. અને ત્યાં સુધીમાં અત્યારે જે પ્રોક્યોરમેન્ટ નિર્ણયો લેવાઈ રહ્યા છે એમના વિશે કંઈ કરવા માટે બહુ મોડું થઈ ગયું હશે.

આફ્રિકન કોપર બેલ્ટમાં દબાણ તાત્કાલિક છે. આઇવાનહો માઇન્સના સ્થાપકે માર્ચમાં ચેતવણી આપી હતી કે જો વિક્ષેપ ચાલુ રહેશે તો DRCના કોપર ઓક્સાઇડ ઓપરેશન્સ આશરે ત્રણ અઠવાડિયાંમાં બંધ કરવા પડશે. ત્રણ અઠવાડિયાં વીતી ગયા છે. એપ્રિલની શરૂઆત સુધીમાં DRCમાં સલ્ફ્યુરિક એસિડના ભાવ એક્સ-વર્ક્સ ઓછામાં ઓછા ૫૫૦ ડોલર પ્રતિ ટન સુધી પહોંચ્યા. ઝામ્બિયાનો સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫નો સલ્ફ્યુરિક એસિડ નિકાસ પ્રતિબંધ હવે બંધનકર્તા છે.

ત્રણ પ્રવાહ. એક અણુ. ત્રણ ઉદ્યોગ એક સાથે એ જ ઉપરના નોડ પર ભાંગતા — કારણ કે કોઈ એ ઉપરના નોડને જોતું નહોતું.

## મોઝેઇક કેઝ્યુઅલ્ટી

કોર્પોરેટ પ્રતિક્રિયા દબાણની પુષ્ટિ કરે છે. મોઝેઇકના Q4 ૨૦૨૫ અર્નિંગ્સ કોલમાં કંપનીએ જાહેર કર્યું કે સલ્ફરના ભાવમાં દરેક ૧૦ ડોલર પ્રતિ ટનનો વધારો ત્રૈમાસિક EBITDAને આશરે ૧૦ મિલિયન ડોલર ઘટાડે છે, અને Q1 ૨૦૨૬ EBITDA માત્ર સલ્ફરથી આશરે ૨૫૦ મિલિયન ડોલરની હેડવિન્ડનો સામનો કરશે.

પછી ગઈકાલે જે થયું તે થયું.

૮ એપ્રિલ, ૨૦૨૬. મોઝેઇકે જાહેરાત કરી: અરાક્ષા માઇનિંગ અને કેમિકલ કોમ્પ્લેક્સ સંપૂર્ણ આઇડલ અને કાયમી ડિમોબિલાઇઝ, સાથે પેટ્રોસિનિયો ખાતે સંબંધિત ખનન પણ. કંપની અરાક્ષા સંપત્તિના વેચાણનો સંપૂર્ણ પ્રયાસ કરી રહી છે. વાર્ષિક ફોસ્ફેટ ઉત્પાદનમાં આશરે દસ લાખ ટન ઘટાડો. પ્રિ-ટેક્સ બુક ઇમ્પેક્ટ: ૩૫૦થી ૪૦૦ મિલિયન ડોલર. આ કામચલાઉ કટોકટી નથી. આ સૌથી મોટા અમેરિકન ફોસ્ફેટ ઉત્પાદકનું એક એવા સલ્ફર ભાવ વાતાવરણ સામે વ્યૂહાત્મક શરણાગતિ છે જેમાં કંપની હવે ટકી શકતી નથી. આ લેખ લખાય તેના ચોવીસ કલાક પહેલાં બન્યું.

CF ઇન્ડસ્ટ્રીઝ એ જ સંકટના પ્રાથમિક કોર્પોરેટ લાભાર્થી છે. CFનું સલ્ફર એક્સપોઝર ઓછું છે કારણ કે નાઇટ્રોજન ખાતર સલ્ફ્યુરિક એસિડને બદલે નેચરલ ગેસ પર આધારિત છે. CFનો સ્ટોક માર્ચના મધ્યમાં ૧૩૭ ડોલરની ઓલ-ટાઇમ ઊંચાઈએ પહોંચ્યો — વર્ષ-થી-તારીખ સિત્તેર ટકાથી વધારે ઊંચો. કંપની હવે કથિત રીતે ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ જસ્ટિસની તપાસ હેઠળ છે — સંભવિત ખાતર ભાવ ગૌજિંગ માટે.

MOS અને CFનો સ્પ્રેડ સલ્ફર થીસિસનો સૌથી સ્વચ્છ સિંગલ-ટ્રેડ અભિવ્યક્તિ છે.

## ફ્રિટ્ઝ હેબરનું ભૂત

સલ્ફર બજારની સાથે જે થઈ રહ્યું છે એને કેપ્ચર કરતો ઇતિહાસમાં બરાબર એક જ સમાંતર છે.

પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પહેલાનાં વર્ષોમાં, જર્મન લશ્કરી અને કૃષિ ઉત્પાદન ચિલીના નાઇટ્રેટ આયાત પર આધારિત હતું. ચિલી વૈશ્વિક નાઇટ્રોજન બજારનો આશરે એંશી ટકા સપ્લાય કરતું. નાઇટ્રેટ્સ ડ્યુઅલ-યુઝ હતા — ખાતર અને વિસ્ફોટકો. જ્યારે ૧૯૧૪માં બ્રિટિશ રોયલ નેવીએ ચિલીના નાઇટ્રેટ વેપાર પર કાપ મૂક્યો, ત્યારે જર્મનીને એક વ્યૂહાત્મક રાસાયણિક ઇનપુટ સંકટનો સામનો કરવો પડ્યો જે મહિનામાં યુદ્ધ સમાપ્ત કરી શકતું હતું.

ન કરી શક્યું, કારણ કે ફ્રિટ્ઝ હેબરે પહેલેથી જ એક દાયકો કૃત્રિમ વિકલ્પ બનાવવામાં ગાળ્યો હતો. ૧૯૧૩ સુધીમાં BASFએ ઓપાઉ ખાતે પહેલો વ્યાવસાયિક હેબર-બોશ પ્લાન્ટ બાંધી લીધો હતો. જ્યારે નાકાબંધી આવી, ત્યારે ટેક્નોલોજિકલ પ્રતિસાદ પહેલેથી જ પાકી રહ્યો હતો. હેબર-બોશ પ્રક્રિયાએ યુદ્ધને વર્ષો સુધી લંબાવ્યું. એણે વધારાના લાખો લોકોને માર્યા. અને એણે છેવટે કૃત્રિમ ખાતર દ્વારા અબજો લોકોને ખવડાવ્યા.

વ્યૂહાત્મક નબળાઈ વાસ્તવિક હતી. ઉકેલ અસ્તિત્વમાં હતો. જર્મની લડતું રહ્યું કારણ કે જર્મની પાસે હેબર હતો.

સલ્ફર માટે પાંખમાં કોઈ હેબર રાહ જોતો નથી.

ફિક્સ કરવા માટે મૌલિક સલ્ફરનો કોઈ વાતાવરણીય જળાશય નથી. એવી કોઈ પ્રયોગશાળા પ્રક્રિયા નથી જે ઔદ્યોગિક પાયે રિફાઇનરી-ઉદ્ભવ સલ્ફરનું વિકલ્પ બને. મૌલિક સલ્ફરમાંથી સલ્ફ્યુરિક એસિડ ઉત્પાદનની રસાયણશાસ્ત્ર સૌથી સસ્તો અને કાર્યક્ષમ માર્ગ છે. વૈકલ્પિક માર્ગો અસ્તિત્વમાં છે, પણ તે કાં તો નાના, કાં હલકી ગુણવત્તાના, કાં વધારે મોંઘા છે — અથવા ત્રણેય. બાયપ્રોડક્ટ ટ્રેપ રસાયણશાસ્ત્ર દ્વારા ઉકેલી શકાતો નથી. એ માત્ર તેલ રિફાઇનિંગ થ્રુપુટને પુનઃસ્થાપિત કરીને ઉકેલી શકાય — જે એનર્જી ટ્રાન્ઝિશનનો વિરોધાભાસ છે — અથવા સંપૂર્ણ નવી સલ્ફર રિકવરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બાંધીને — જે માટે મૂડી અને સમય જોઈએ જે દુનિયા પાસે નથી.

૧૯૧૪માં, જર્મનીને વ્યૂહાત્મક રાસાયણિક ઇનપુટ સંકટનો સામનો કરવો પડ્યો અને એની પાસે સમયસર પાકતો ટેક્નોલોજિકલ ઉકેલ હતો. ૨૦૨૬માં, દુનિયાને વ્યૂહાત્મક રાસાયણિક ઇનપુટ સંકટનો સામનો કરવો પડે છે અને કોઈ સમકક્ષ ઉકેલ બિલકુલ પાકતો નથી.

આ ૧૯૧૪માં જર્મનીની સામે જે હતું એના કરતાં વધારે ખતરનાક માળખાકીય સ્થિતિ છે.

## નકશાનું અદૃશ્ય પુનર્લેખન

બીજા ક્રમના પરિણામો જ વાસ્તવિક વ્યૂહાત્મક નુકસાન કરી રહ્યા છે — અને ત્યાં જ વિરોધી તક બેસે છે.

સંપૂર્ણ સંકટની સૌથી ઓછી પ્રશંસિત ગતિશીલતા: બેટરી મેટલ પ્રોસેસરો ખાતર ઉત્પાદકો કરતાં વધારે બોલી લગાવી રહ્યા છે. ખાદ્ય ઉત્પાદન ભાવ-તંત્ર દ્વારા જ એનર્જી ટ્રાન્ઝિશનને માળખાકીય રીતે ગૌણ બનાવી દેવાય છે. કોઈએ આ માટે મત નથી આપ્યો. EV આદેશોને ખાદ્ય ભાવ ફુગાવા માટે દોષિત ઠેરવતી પહેલી હેડલાઇન્સ બાર મહિનાની અંદર દેખાશે. એનર્જી ટ્રાન્ઝિશને એક નવો અને રાજકીય રીતે વિનાશક ટીકાકાર મેળવ્યો છે — અને એ ટીકાકાર છે રોટલીનો ભાવ.

ભૌગોલિક રાજકીય પુન: જોડાણ પહેલેથી ચાલી રહ્યું છે. ૧૮ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૬ — યુદ્ધ શરૂ થયાના દસ દિવસ પહેલાં — અમેરિકાના આંતરિક વિભાગે પ્રથમ વખત ફોસ્ફેટને સત્તાવાર ક્રિટિકલ મિનરલ્સ યાદીમાં ઉમેર્યું. ૪ માર્ચે, અમેરિકાએ મોરોક્કોના OCP ગ્રુપ સામેના કાઉન્ટરવેઇલિંગ ડ્યુટી કેસની તેની અપીલ પાછી ખેંચી — મોરોક્કન ફોસ્ફેટ આયાત પરનો ૧૯.૯૭ ટકા ટેરિફ ખતમ. બે અઠવાડિયામાં અમેરિકા મોરોક્કન ફોસ્ફેટને અન્યાયી રીતે સબ્સિડાઇઝ્ડ આયાત ગણવાથી તેને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સંપત્તિ ગણવા તરફ ગયું. વહીવટે પિવોટ જાહેર ન કર્યું. એને કોર્ટ ઓફ ઇન્ટરનેશનલ ટ્રેડમાં શાંત કાનૂની પ્રસ્તાવ દ્વારા અમલમાં મૂક્યો.

અને વૈવિધ્યીકરણની થીસિસ તૂટી પડી છે. દુનિયાના પાંચ સૌથી મોટા ફોસ્ફેટ ઉત્પાદકોમાંથી ત્રણ એવા સલ્ફર પર આધારિત છે જે કાં તો પર્શિયન ગલ્ફમાં ઉદ્ભવે છે અથવા ત્યાંથી પસાર થાય છે. સાઉદી મા'આડેન સાઉદી સલ્ફર પર આધારિત છે — હવે એ જ ચોકપોઇન્ટની પાછળ ભૌતિક રીતે ફસાયેલું છે જે એનો કાચો માલ ધરાવે છે. ચીન દર વર્ષે ગલ્ફમાંથી આશરે ચાર મિલિયન ટન આયાત કરે છે અને એની ફોસ્ફેટ નિકાસ પહેલેથી અડધી કરી દીધી છે. મોરોક્કોનું OCP દર વર્ષે ગલ્ફમાંથી આશરે ૩.૭ મિલિયન ટન આયાત કરે છે.

ત્રણ ઉત્પાદકો, એક ચોકપોઇન્ટ, એક અણુ. વિશ્વ ફોસ્ફેટ ઉત્પાદનનું દેખાતું ભૌગોલિક વૈવિધ્યીકરણ બિલકુલ વૈવિધ્યીકરણ નથી, કારણ કે ફોસ્ફેટ ખાતર તરફના બધા રસ્તાઓ ગલ્ફ સલ્ફરમાંથી પસાર થાય છે.

વૈવિધ્યીકરણ એક ભ્રમ હતો. સંકટે ભ્રમને મોંઘો બનાવ્યો.

## પીળો પાવડર

એક પીળો પાવડર છે જેના વિશે તમે ક્યારેય વિચાર્યું નથી.

એ આઠ અબજ લોકોને ખવડાવે છે. એ પર્શિયન ગલ્ફના દરેક રડારને વાયરિંગ કરે છે. એ દરેક ડ્રોનને શક્તિ આપે છે. એ પૃથ્વીની દરેક ઇલેક્ટ્રિક વાહન બેટરીમાં જતા કોબાલ્ટ અને નિકલના દરેક ટનને ઓગાળે છે. એનું ઉત્પાદન કરવાનો ખર્ચ લગભગ શૂન્ય છે કારણ કે એ તેલ અને ગેસને રિફાઇન કરવાનો કચરો-આડપેદાશ છે. દુનિયાના કોઈ દેશમાં એનો વ્યૂહાત્મક ભંડાર નથી. કોઈ ક્રિટિકલ મિનરલ્સ યાદીમાં નથી. વોલ સ્ટ્રીટ એને ટ્રેક નથી કરતું. એનો સૌથી મોટો સીબોર્ન નિકાસકાર સાઉદી અરેબિયા છે. બીજો કતાર. ત્રીજો UAE. એમાંથી લગભગ બધું હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાંથી પસાર થાય છે.

છ અઠવાડિયાં પહેલાં એ સામુદ્રધુની બંધ થઈ ગઈ.

મેઇનસ્ટ્રીમ સંમતિએ પોતાને ખોટી કોમોડિટીઝની આસપાસ ગોઠવી છે. પ્રોક્યોરમેન્ટ ઓફિસરો ખોટી યાદી જોઈ રહ્યા છે. સલ્ફર માટે જે વ્યૂહાત્મક ભંડાર હોવો જોઈતો હતો એ ક્યારેય બંધાયો નહીં, કારણ કે કોઈએ સલ્ફરને વ્યૂહાત્મક તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવાની તસદી ન લીધી, કારણ કે સલ્ફર એક કચરો હતો, કારણ કે કચરો ત્યાં સુધી વ્યૂહાત્મક નથી જ્યાં સુધી એ દિવસ ન આવે જ્યારે એ બની જાય.

આજે એ દિવસ છે.

એનર્જી ટ્રાન્ઝિશન આપણને અશ્મિજન્ય બળતણની ભૌગોલિક રાજનીતિથી મુક્ત કરવાનું હતું. હવે ખબર પડે છે કે એનર્જી ટ્રાન્ઝિશન પોતે એક રસાયણ પર ચાલે છે જે અશ્મિજન્ય બળતણનું જ આડપેદાશ છે, એ જ સ્થાનોમાં ઉત્પાદિત, એ જ સામુદ્રધુનીઓમાંથી મોકલવામાં આવે, એ જ આંચકાઓને નબળું.

ટ્રાન્ઝિશન જાળમાંથી છટકી નથી.

ટ્રાન્ઝિશન જ જાળ છે.

૧૯૧૪માં, જ્યારે બ્રિટિશ રોયલ નેવીએ ચિલીના નાઇટ્રેટ વેપાર પર કાપ મૂક્યો, ત્યારે જર્મન રસાયણશાસ્ત્રીઓએ પહેલેથી જ એક દાયકો કૃત્રિમ વિકલ્પ બાંધવામાં ગાળ્યો હતો. જર્મની લડતું રહ્યું કારણ કે જર્મની પાસે હેબર હતો.

૨૦૨૬માં, કોઈ હેબર નથી.

એક પીળો પાવડર છે જેના વિશે તમે ક્યારેય વિચાર્યું નથી.

હવે વિચારશો.