રણમાંથી નંદનવન: ચીનનું ચમત્કાર અને ભારતની નિદ્રા

# રણમાંથી નંદનવન: ચીનનું ચમત્કાર અને ભારતની નિદ્રા

**— પરાગ રતનપરા**

---

રણ એટલે શું? રણ એટલે મૃત્યુ. રેતીનો અનંત વિસ્તાર, જ્યાં પવન ફૂંકાય તો હાડકાં ધ્રૂજે, સૂર્ય તપે તો આત્મા બળે. રણ એ પૃથ્વીનો એ ચહેરો છે જેણે હસવાનું ભૂલી ગયું છે. પણ આજે હું તમને એક એવી વાત કહેવા માગું છું જ્યાં માણસે રણને હસાવ્યું છે. મૃત રેતી પર લીલોતરીનું ગીત ગાયું છે.

ચીનના ગાંસુ પ્રાંતમાં એક નગર છે — મિન્કિન. બે રણની વચ્ચે ભીંસાયેલું — ઉત્તરે બદાઇન જારાન અને પૂર્વે તેંગર. બે રાક્ષસોના જડબાં વચ્ચે જીવતું એક નાનકડું શહેર. દાયકાઓ પહેલાં વૈજ્ઞાનિકોએ કહી દીધેલું કે મિન્કિન નકશામાંથી ભૂંસાઈ જશે. રેતી ગળી જશે. પણ માણસની જીદ કેવી હોય છે, ખબર છે? માણસ કુદરતને પણ પડકારે છે.

ચીનના ખૂણે ખૂણેથી સ્વયંસેવકો આવે છે. વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો, ડૉક્ટરો, એન્જિનિયરો, ખેડૂતો. કોઈ સરકારી હુકમ નથી, કોઈ પગાર નથી. હાથમાં કોદાળી, ખભે રોપાની ગૂણ. તડકામાં, ધૂળમાં, પવનમાં — વૃક્ષ વાવે છે. સેક્સૌલ, હેલોક્સાયલોન, પૉપ્લર. એક રોપો, પછી બીજો, પછી ત્રીજો. રેતીના દરિયામાં લીલા ટપકાં. પછી ટપકાં ભેગાં થઈને રેખા બને, રેખા ભેગી થઈને જંગલ બને.

આંકડાઓ જુઓ. ૨૦૧૨થી આજ સુધી, ચૌદ વર્ષોમાં, ચીને **૩૬૫ મિલિયન મૂ** — એટલે આશરે **૨.૪૩ કરોડ હેક્ટર** — રણ જમીનને પુનઃજીવિત કરી છે. ક્ષેત્રફળમાં કહું તો આખું **યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ**. આખું બ્રિટન! જે જમીન પર એક સમયે કાગડો પણ બેસતો નહોતો, ત્યાં આજે પક્ષીઓ માળા બાંધે છે, ઝરણાં વહે છે, ખેડૂતો ફસલ લે છે.

હવે ભારત તરફ નજર નાખો.

ભારતમાં આશરે **૯.૭ કરોડ હેક્ટર** જમીન અધોગતિ પામેલી છે — એટલે દેશના કુલ ભૂભાગનો લગભગ **ત્રીસ ટકા**. રાજસ્થાનનું થર, કચ્છનું રણ, લદ્દાખના ઠંડા રણ, બુંદેલખંડની તિરાડ પડેલી ધરા, મરાઠવાડાની તરસી માટી. દર વર્ષે લાખો હેક્ટર જમીન રણમાં ફેરવાય છે. ને આપણે? આપણે સૂતા છીએ. સારી નિંદ્રામાં.

આપણી પાસે યોજનાઓ છે — ગ્રીન ઇન્ડિયા મિશન, નેશનલ એફોરેસ્ટેશન પ્રોગ્રામ, કમ્પેન્સેટરી એફોરેસ્ટેશન ફંડ. કાગળ પર બધું ચકાચક. હજારો કરોડ રૂપિયા ફાળવાયા છે. પરિણામ? **૨૦૧૫થી ૨૦૧૯** વચ્ચે ભારતે માત્ર **૯.૫ લાખ હેક્ટર** જમીન પુનઃસ્થાપિત કરી — ચીનની સરખામણીમાં રેતીના દાણા જેટલું. આપણે રોપા વાવીએ છીએ અખબારી ફોટા માટે. નેતા આવે, ખાડો ખોદે, રોપો મૂકે, ફોટો પડે, ગાડી જાય. રોપો મરે. કોઈને ખબર નથી, કોઈને પડી નથી.

હવે કલ્પના કરો — જો ભારતે ચીનની ગતિએ કામ કર્યું હોત તો?

ચીન દર વર્ષે સરેરાશ **૧૭.૪ લાખ હેક્ટર** રણને નંદનવનમાં ફેરવે છે. ભારત પાસે ૯.૭ કરોડ હેક્ટર અધોગતિ પામેલી જમીન છે. ચીનની ગતિએ ચાલીએ તો **૫૬ વર્ષમાં** આપણે આપણી આખી ખરાબ થયેલી જમીન પાછી મેળવી શકીએ. પણ બમણી ગતિએ ચાલીએ — અને ભારત પાસે માનવશક્તિ છે, યુવાની છે, ૧૪૦ કરોડ હાથ છે — તો **૨૮ વર્ષમાં**. એટલે આજે જન્મેલું બાળક જ્યારે પોતાના બાળકને ખભે બેસાડશે ત્યારે એ હરિયાળા ભારતમાં ઊભું હશે.

ફક્ત ૧૦ કરોડ લોકો — દેશની વસ્તીના સાત ટકા — વર્ષમાં માત્ર સાત દિવસ વૃક્ષારોપણ આપે, તો શું થાય? **૭૦ કરોડ માનવ-દિવસ** શ્રમ. જો એક વ્યક્તિ દિવસમાં ૧૦ વૃક્ષ પણ વાવે અને તેમાંથી અડધાં બચે, તો વર્ષે **૩૫૦ કરોડ જીવતાં વૃક્ષ**. દસ વર્ષમાં **૩,૫૦૦ કરોડ**. ભારતની ધરતી પર માણસ દીઠ પચ્ચીસ વૃક્ષ.

પાણી પાછું આવે. ભૂગર્ભજળ ઊંચકાય. હવા સાફ થાય. તાપમાન ઘટે. ખેડૂત આત્મહત્યા ન કરે. શહેરોમાં શ્વાસ લેવાય. ચોમાસું નિયમિત થાય. અને સૌથી મોટી વાત — આપણે આપણી આવનારી પેઢીને સ્વર્ગ આપીને જઈએ, નર્ક નહીં.

ચીનના સ્વયંસેવકો રેતીમાં કોદાળી મારે છે ત્યારે ફક્ત માટી નથી ખોદતા — ભવિષ્ય ખોદે છે. આપણે પંખાની નીચે બેસીને ટ્વિટર પર દેશભક્તિની ચર્ચા કરીએ છીએ. કોણ મોટો? જે પંખા નીચે ગર્જના કરે છે, કે જે તડકામાં વૃક્ષ વાવે છે?

રણ પેદા કરવામાં સદીઓ લાગે છે. નંદનવન બનાવવામાં દાયકા. પણ એ દાયકું શરૂ કરવામાં જોઈએ છે — એક ક્ષણ. એક નિર્ણય. એક જાગરણ.

ચીન જાગ્યું. ભારત?

ભારત ઊંઘે છે. ને ઊંઘતાં ઊંઘતાં જ રેતીમાં ડૂબી રહ્યું છે.

---

*— પરાગ રતનપરા*