પાંચ કલાકમાં મગજનું રીવાયરિંગ (શરતો લાગુ)

**Rewire Your Brain in Five Hours (Terms & Conditions Apply)**
**પાંચ કલાકમાં મગજનું રીવાયરિંગ (શરતો લાગુ)**

પરાગ રતનપરા

આપણા દેશમાં બે વસ્તુ સૌથી ઝડપથી બને છે: મેગી અને મોટિવેશનલ ગુરુ. બંનેનો દાવો એક જ: "બસ બે મિનિટ." ફરક એટલો કે મેગી ખરેખર બની જાય છે.

હવે નવો ટ્રેન્ડ આવ્યો છે. "લિમિટિંગ બિલીફ." અંગ્રેજીમાં સાંભળો તો કોઈ ગંભીર રોગ જેવું લાગે. ગુજરાતીમાં કહો તો સીધી વાત: "આપણાથી ના થાય." આ વાક્ય આપણને જન્મની સાથે ગળથૂથીમાં મળે છે. "આપણે વેપારી માણસ, આપણને ભાષણ ના આવડે." "આપણા ઘરમાં કોઈ ડૉક્ટર નથી થયું." "વધારે ભાવ માંગીશ તો ઘરાક જતો રહેશે." અને સૌથી મજબૂત, સૌથી પ્રાચીન, સૌથી રાષ્ટ્રીય લિમિટિંગ બિલીફ: "લોકો શું કહેશે?"

આ માન્યતાઓ આપણને કોઈ દુશ્મને નથી આપી. એ પ્રેમથી આપી છે. મમ્મીએ, ફઈબાએ, પડોશના માસીએ, અને પેલા કાકાએ જે દરેક પ્રસંગમાં પૂછે છે, "હજુ ત્યાં જ નોકરી કરે છે?" આપણું મગજ એક જૂના મકાન જેવું છે જેનું વાયરિંગ પરદાદાના વખતનું છે. બલ્બ નવો નાખો, પણ સ્વિચ દબાવો એટલે ફ્યુઝ તો જૂનો જ ઊડે.

તો ઉપાય શું? બજાર કહે છે: એફર્મેશન. સવારે અરીસા સામે ઊભા રહી બોલો, "હું સફળ છું. હું શ્રીમંત છું. હું લાયક છું." અરીસો શાંતિથી સાંભળે છે, કારણ કે અરીસો જાણે છે કે સાહેબ બાથરૂમમાંથી નીકળીને સીધા બોસને "જી સર, થઈ જશે સર" કહેવાના છે. આપણા દેશમાં બાથરૂમ સિંગરો અને બાથરૂમ સિંહોની કમી નથી.

પણ હવે વિજ્ઞાન કહે છે, અને આ વાત થોડી કડવી છે, કે એફર્મેશન ઘણી વાર ઉલટું કામ કરે છે. જે માન્યતા સાથે તમે દલીલ કરો છો, એને જ તમે વારંવાર યાદ કરીને જીવતી રાખો છો. "હું ગરીબ નથી, હું ગરીબ નથી" એમ બોલનાર માણસ દિવસમાં સો વાર "ગરીબ" શબ્દ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આ એવું જ છે કે સાસુ સાથે ઝઘડો ન થાય એ માટે આખો દિવસ સાસુ વિશે જ વિચાર્યા કરવું.

તો સાચો રસ્તો કયો? ન્યુરોસાયન્સમાં એક ભારેખમ શબ્દ છે: "મેમરી રિકન્સોલિડેશન." સાદી ભાષામાં સમજો. જ્યારે તમે કોઈ જૂની યાદ કે માન્યતા તાજી કરો છો, ત્યારે થોડા સમય માટે એ ઢીલી પડે છે, જેમ જૂની ફાઇલ કબાટમાંથી બહાર કાઢો ત્યારે એમાં ફેરફાર થઈ શકે. એ સમયગાળો કહેવાય છે કે થોડા કલાકનો હોય છે. એ જ વખતે જો મગજને એવો નક્કર, શરીરથી અનુભવાય એવો પુરાવો મળે જે જૂની માન્યતાને સાવ ખોટી સાબિત કરે, તો મગજ ચોંકી જાય છે. આ ચોંકવાને કહેવાય "પ્રેડિક્શન એરર." મગજે ધાર્યું હતું કે આકાશ તૂટી પડશે, અને આકાશ તો ત્યાંનું ત્યાં જ રહ્યું. એટલે મગજ જૂની ફાઇલ પર ઉપરથી નવું લખી દે છે. ઉપર પ્લાસ્ટર નથી મારતું, દીવાલ જ નવી ચણી દે છે.

દાખલો જુઓ. ધારો કે તમે માનો છો કે તમારા વિચારોની કિંમત ઊંચી ન હોઈ શકે. તો અરીસા સામે મંત્ર નથી બોલવાનો. સીધા જઈને એક ગ્રાહક સામે એવો ભાવ મૂકવાનો જે સાંભળીને તમારું જ ગળું સુકાઈ જાય. તમારું મન ચીસો પાડશે, "એ હસશે! અપમાન થશે! આબરૂ જશે!" અને પછી ગ્રાહક કહે, "ઠીક છે, ક્યારથી શરૂ કરીએ?" બસ. એ એક ક્ષણનો આંચકો સો એફર્મેશન કરતાં વધારે કામ કરે છે.

હવે જરા ગુજરાતી વિરોધાભાસ જુઓ. આ જ માણસ શાકભાજીવાળા સાથે દસ રૂપિયા માટે પંદર મિનિટ લડે છે. રિક્ષાવાળા સાથે મીટર પર દલીલ કરે છે. સેલમાં ચાલીસ ટકા છૂટ જોઈને બીજાની કિંમત બરાબર સમજે છે. પણ પોતાની કિંમત પૂછો તો અચાનક નમ્રતાનો અવતાર બની જાય: "તમને યોગ્ય લાગે એ આપજો." બીજાના ભાવતાલમાં બહાદુર, પોતાના ભાવમાં ભિખારી. આ આપણી સૌથી મોટી લિમિટિંગ બિલીફ છે, અને આપણે એને "સંસ્કાર" કહીએ છીએ.

અને સૌથી મોટી વિડંબના? આ "ક્રાંતિકારી" વૈજ્ઞાનિક શોધ આપણી દાદીમા સો વર્ષ પહેલાં જાણતી હતી. "ડર લાગે તો ડરની સામે જા." "પાણીમાં પડ્યા વગર તરતાં ના આવડે." દાદીમાએ એને ન્યુરોસાયન્સ નહોતું કહ્યું, એટલે આપણે સાંભળ્યું નહીં. હવે કોઈ વિદેશી યુનિવર્સિટી એ જ વાત "પ્રેડિક્શન એરર" કહીને કહે છે, એટલે આપણે પાંચ હજારનો વર્કશોપ ભરીએ છીએ. આપણા દેશમાં જ્ઞાન સાચું છે કે ખોટું, એ નક્કી નથી થતું. એ અંગ્રેજીમાં છે કે નહીં, એ નક્કી થાય છે.

પણ એક ચેતવણી પણ જરૂરી છે, કારણ કે આપણે "ઇન્સ્ટન્ટ" શબ્દના વ્યસની છીએ. ઇન્સ્ટન્ટ કોફી, ઇન્સ્ટન્ટ લોન, ઇન્સ્ટન્ટ ગુસ્સો. હવે ઇન્સ્ટન્ટ મગજ પરિવર્તન. આ પદ્ધતિ કોઈ જાદુની છડી નથી. એમાં એક જ શરત છે, અને એ જ સૌથી અઘરી છે: તમારે ખરેખર એ કામ કરવું પડે જેનાથી તમે ડરો છો. વીડિયો જોવાથી, પોસ્ટ શેર કરવાથી, કે આ લેખ વાંચીને માથું હલાવવાથી કોઈ પ્રેડિક્શન એરર થતી નથી. મગજ બહુ ચાલાક છે. એને ખબર છે કે તમે સોફા પર બેઠા છો.

સાચી વાત તો એ છે કે આપણને માન્યતા બદલવામાં રસ નથી, બદલવાનો ડોળ કરવામાં રસ છે. કારણ કે ડોળ સલામત છે. ગ્રાહક સામે ઊંચો ભાવ મૂકવામાં "ના" સાંભળવાનો ખતરો છે. સ્ટેજ પર બોલવામાં હસી પડવાનો ખતરો છે. અને આપણી સૌથી ઊંડી માન્યતા એ જ છે કે "ના" સાંભળવી એ મૃત્યુ સમાન છે. વિડંબના એ કે આ માન્યતા તોડવાનો એક જ રસ્તો છે: જઈને "ના" સાંભળી આવવી. અને પછી ખબર પડે કે તમે હજુ જીવતા છો, ચા હજુ ગરમ છે, અને પડોશના માસીને તો ખબર પણ નથી પડી.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો (Real but Weird Facts)**

- ૨૦૦૦માં ઉંદરો પરના એક પ્રખ્યાત પ્રયોગમાં વૈજ્ઞાનિકોએ જોયું કે યાદ તાજી કરવામાં આવે ત્યારે એ ફરીથી અસ્થિર બને છે અને બદલી શકાય છે. એટલે આપણે જેને "સ્મૃતિ" કહીએ છીએ, એ હકીકતમાં છેલ્લી વાર યાદ કર્યું એની ઝેરોક્સ છે, મૂળ નકલ નહીં.
- મનોવૈજ્ઞાનિક એલિઝાબેથ લોફ્ટસના પ્રયોગમાં લગભગ ચારમાંથી એક વ્યક્તિને બાળપણમાં મોલમાં ખોવાઈ ગયાની એવી ઘટના "યાદ" આવી ગઈ જે ક્યારેય બની જ નહોતી. મગજને ખોટી વાત માનવામાં વાંધો નથી, ફક્ત વાર્તા સારી હોવી જોઈએ.
- હાર્વર્ડના એક અભ્યાસમાં દર્દીઓને સ્પષ્ટ કહીને પ્લેસિબો (ખાલી ગોળી) આપવામાં આવી, છતાં ઘણાને રાહત થઈ. એટલે ક્યારેક માણસ ખોટું જાણીને પણ સાજો થઈ જાય છે, અને સાચું જાણીને પણ બદલાતો નથી.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#LimitingBeliefs #Neuroscience #SelfHelpSatire #GujaratiSatire
#માન્યતા #લોકોશુંકહેશે #ગુજરાતીલેખ #વ્યંગ