ચાણક્યનો ખુલ્લો રસ્તો: બેરિકેડ વગરનું પાંજરું

**Chanakya's Open Road: The Trap With No Barricades**
**ચાણક્યનો ખુલ્લો રસ્તો: બેરિકેડ વગરનું પાંજરું**

પરાગ રતનપરા

આપણા દેશમાં રાજકારણ કોઈ જોતું નથી, રાજકારણ "ફોલો" થાય છે. જેમ ક્રિકેટમાં દરેક ભારતીય પોતાને કેપ્ટન કરતાં વધારે હોશિયાર માને, એમ દરેક વોટ્સએપ યુનિવર્સિટીનો વિદ્યાર્થી પોતાને ચાણક્યનો ભત્રીજો માને છે. ફરક એટલો કે સાચા ચાણક્યએ અર્થશાસ્ત્ર લખ્યું હતું, અને આપણા ચાણક્યો ફોરવર્ડ લખે છે.

પણ આ વખતે વોટ્સએપના ચાણક્યો ખૂબ ખુશ છે. એમનું કહેવું છે કે નરેન્દ્ર મોદી પાસે અમિત શાહ નામનો એવો ચાણક્ય છે, જે દુશ્મનને હરાવવા દુશ્મનનો જ રસ્તો વાપરે છે. અને આ વખતે એમણે રાહુલ ગાંધીને એવી જાળમાં ફસાવ્યા છે, જેમાં જાળ દેખાતી પણ નથી.

વાર્તા ધ્યાનથી સાંભળો, કારણ કે એ ભારતીય સિરિયલ જેટલી જ નાટકીય છે.

ચૂંટણી પંચ સામેના વિરોધમાં દિલ્હી બંધનું એલાન થયું. સરકારે શું કર્યું? મેટ્રો સ્ટેશનો બંધ, રસ્તે રસ્તે બેરિકેડ, આખું દિલ્હી જાણે લગ્નમાં ભરેલો પંડાલ, જ્યાં ગેટ પર બાઉન્સર ઊભા હોય અને કોઈને અંદર ન જવા દે. કોંગ્રેસના વકીલો તરત સુપ્રીમ કોર્ટ પહોંચ્યા. આપણા દેશમાં બે જગ્યાએ લોકો તરત દોડે: સેલમાં અને કોર્ટમાં.

સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું, બેરિકેડ ઓછા કરો, કોર્ટ સુધી ન્યાય માગવા આવનારને કોઈ રોકી ન શકે. કોંગ્રેસ ખુશ. વકીલો ખુશ. સોશિયલ મીડિયા પર "લોકશાહીની જીત"ના સ્ટેટસ. અને પછી ચાણક્યે ચાલ ચાલી. સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટ તરફ જતા રસ્તા પરથી બધા બેરિકેડ હટાવી લીધા. કોર્ટની આસપાસના પ્રતિબંધના બોર્ડ પણ ઊતરી ગયા. જાણે ઘરવાળાએ કહ્યું હોય, "આવો આવો, દરવાજો ખુલ્લો જ છે."

રાહુલ ગાંધીને સમાચાર મળ્યા: "સુપ્રીમ કોર્ટનો રસ્તો ખુલ્લો છે." નારો લાગ્યો: "ચાલો સુપ્રીમ કોર્ટ!" અને રાહુલ ગાંધી ચાલી નીકળ્યા. દિલ્હી પોલીસે રોક્યા પણ નહીં. ભારતીય રાજકારણમાં વિરોધી નેતાને પોલીસ ન રોકે, એનાથી વધારે શંકાસ્પદ ઘટના બીજી કોઈ નથી. આ એવું છે કે સાસુ વહુને કહે, "તને જે ગમે એ રાંધ, હું કંઈ નહીં કહું." વહુને ત્યાં જ સમજી જવું જોઈએ કે પરીક્ષા શરૂ થઈ ગઈ છે.

ચાણક્યના ચાહકોનો તર્ક સરળ છે. જ્યાં સુધી રસ્તા પર બેરિકેડ હતા, ત્યાં સુધી રાહુલ ગાંધી પાસે એક વાર્તા હતી: "સરકાર મને રોકે છે." રોકાયેલો નેતા હીરો લાગે. પણ જ્યારે રસ્તો ખુલ્લો થયો, ત્યારે સવાલ બદલાઈ ગયો: "હવે પહોંચ્યા, તો આગળ શું?" ચીફ જસ્ટિસે મળવાની ના પાડી, કારણ કે મામલો કોર્ટમાં પેન્ડિંગ છે. અરજી ડાયરી નંબર સાથે નોંધાઈ ગઈ. હવે આંદોલન રસ્તા પરથી ઊતરીને ફાઇલમાં બેસી ગયું છે. અને ભારતમાં ફાઇલ એ જગ્યા છે જ્યાં ગમે તેવો જુસ્સો શાંતિથી ઊંઘી જાય છે. ભાષણમાં તાળીઓ પડે, ફાઇલમાં ફક્ત તારીખો પડે.

ચાહકોની ભાષામાં, આને કહેવાય "પોતાના જ પાંજરામાં પ્રવેશ." કોંગ્રેસના વકીલોએ જે માગ્યું, એ જ મળ્યું. અને જે મળ્યું, એ જ હવે ભારે પડે છે. ભારતીય પરિવારોમાં આ જૂની શીખ છે: જે દીકરો "મને મારી રીતે જીવવા દો" કહીને જીદ કરે, એને બાપ ક્યારેક છૂટ આપી દે છે. પછી ભાડું, બિલ અને EMI આવે ત્યારે દીકરાને સમજાય કે આઝાદી પણ એક જવાબદારી છે.

હવે સૌથી રસપ્રદ સવાલ: આવનારા બે વર્ષ? વોટ્સએપના ભવિષ્યવેત્તાઓ પાસે આખી સ્ક્રિપ્ટ તૈયાર છે. એમના મતે રાહુલ ગાંધી જેટલા વધુ કોર્ટ, કમિશન અને કાયદાકીય લડાઈમાં જશે, એટલા વધુ તારીખોના ચક્રમાં ફસાશે. દરેક સુનાવણી એક હેડલાઇન, દરેક મુલતવી એક મીમ. અને AIનો જમાનો છે. જૂના ભાષણનો દરેક અટકેલો શબ્દ, દરેક ખોટો ઉચ્ચાર, દરેક વિચિત્ર ક્ષણ હવે સેકન્ડોમાં કાપીને, ગીત સાથે, લાખો મોબાઇલ સુધી પહોંચશે. કોંગ્રેસ જેટલી વાર "આ વીડિયો એડિટેડ છે" કહેશે, એટલી વાર લોકો ફરી એ વીડિયો જોશે. ભારતમાં ખુલાસો હંમેશા અફવાનો મફત પ્રચારક હોય છે.

પણ અહીં જ વ્યંગ્ય પોતે જ પોતાની સામે અરીસો ધરે છે. આપણે રાજકારણને રમત તરીકે જોવામાં એટલા મગ્ન છીએ કે કોણે ચાલ જીતી, એ જ ચર્ચાનો વિષય છે. મુદ્દો શું હતો, એ કોઈને યાદ નથી. મતદાર યાદીમાં ગરબડ હતી કે નહીં? એ સવાલ ચાણક્ય, ચાલ અને ચેકમેટના અવાજમાં ક્યાંક દબાઈ ગયો. આપણને રાજકારણમાં ન્યાય નથી જોઈતો, મનોરંજન જોઈએ છે. અને મનોરંજનમાં સત્ય કરતાં ટ્વિસ્ટની કિંમત વધારે હોય છે.

બીજી વિડંબના પણ જુઓ. જે ચાહકો આજે "સરકારે બેરિકેડ હટાવીને માસ્ટરસ્ટ્રોક માર્યો" કહે છે, એ જ ચાહકો ગઈકાલે "બેરિકેડ મૂકીને દેશ બચાવ્યો" કહેતા હતા. બેરિકેડ મૂકો તો માસ્ટરસ્ટ્રોક, હટાવો તો પણ માસ્ટરસ્ટ્રોક. આપણા દેશમાં સમર્થન એવું છે કે નેતા છીંક ખાય તો પણ એને "રણનીતિક છીંક" જાહેર કરી દેવાય. અને વિરોધ પક્ષની દશા એવી છે કે એ ગમે તે કરે, એને પોતે જ પોતાની જાળમાં ફસાયો ગણાય. રમતમાં એક ટીમ ગોલ કરે તો ગોલ, ચૂકે તો પણ "પ્લાન મુજબ."

ચાણક્યે અર્થશાસ્ત્રમાં લખ્યું હતું કે રાજાએ પ્રજાના સુખમાં પોતાનું સુખ જોવું. એ પાનું વોટ્સએપ ફોરવર્ડમાં ક્યારેય નથી આવતું. કારણ કે એ પાનામાં કોઈ ટ્વિસ્ટ નથી, કોઈ વિલન નથી, ફક્ત જવાબદારી છે. અને જવાબદારી, સાહેબ, ક્યારેય વાયરલ નથી થતી.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો (Real but Weird Facts)**

- ચાણક્યનું "અર્થશાસ્ત્ર" સદીઓ સુધી ખોવાયેલું ગણાતું હતું. ૧૯૦૫માં મૈસૂરના એક વિદ્વાન આર. શામશાસ્ત્રીને એની હસ્તપ્રત મળી. એટલે આપણે જે ચાણક્યનીતિ પર બે હજાર વર્ષથી ગર્વ કરીએ છીએ, એનું પુસ્તક આપણને સો વર્ષ પહેલાં જ પાછું મળ્યું.
- જે કલમ ૧૪૪ના નામે દાયકાઓ સુધી ભીડ રોકાતી, એ જુલાઈ ૨૦૨૪થી નવા કાયદામાં કલમ ૧૬૩ બની ગઈ છે. કાયદો બદલાયો, નંબર બદલાયો, પણ લોકો હજુ "૧૪૪" જ બોલે છે.
- રાહુલ ગાંધીએ ભારત જોડો યાત્રામાં કન્યાકુમારીથી કાશ્મીર સુધી આશરે ચાર હજાર કિલોમીટર પગપાળા યાત્રા કરી હતી. ચાર હજાર કિલોમીટર ચાલનાર નેતાની સૌથી મોટી ચર્ચા ખુલ્લા રસ્તે બે કિલોમીટર ચાલવાની બની, એ રાજકારણની રમૂજ છે.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#Chanakya #IndianPolitics #PoliticalSatire #GujaratiSatire
#ચાણક્યનીતિ #રાજકારણ #ગુજરાતીલેખ #વ્યંગ