કબજિયાત-પુરાણ

**કબજિયાત-પુરાણ**

અથ શ્રી કબજિયાત-મહાત્મ્ય પ્રારંભ:

*

આ તરફ પેટમાં કર્ફ્યૂ
તો પેલી તરફ આંતરડાં પર ઇમર્જન્સી
કેટલાક ગેસના ગોળાઓનું જીવતા બોમ્બ સહિત ખુલ્લેઆમ ફરવું
દ્રશ્યોમાં ઠેરઠેર પેટનું ભડકે બળવું
અને માન્યવર શ્રી અવરોધનાથનું સંડાસમાં તાકી રહેવું

*

જ્યારે શક્યતા
કૃતનિશ્ચયી બનીને
કશું ય બહાર નહીં કાઢવા ઘૂમતી હોય ત્યારે
કશું કહેવાય નહીં.

*

અફવાઓનું તો પર્વ હતું —
"આજે તો થશે જ!"
"ના, આવતી કાલે થશે!"
"ઈસબગોલ લઈ આવ્યા છે વડાપ્રધાનશ્રીએ
દોઢસો ટન, આયાતી!"

*

Communication નો તમામ પુરવઠો બંધ
આંતરડાં ને મગજ વચ્ચેના તાર કપાઈ ચૂકેલા
સિગ્નલ જાય છે, પણ
વચમાં બેઠો છે કોઈ જાડિયો સત્તાધીશ
જે દરેક મેસેજ
ફાઇલમાં દબાવી દે છે
'પેન્ડિંગ' નો સિક્કો મારીને.

*

શ્રી અવરોધનાથજી
પ્રાત:કાળે પોણા છ થી
સાડા નવ સુધી
કમોડ-સિંહાસન પર વિરાજમાન —
હાથમાં મોબાઇલ,
આંખમાં આશા,
પેટમાં નર્યું રાજકારણ —
ને કોરા ટિશ્યૂ-કાગળમાં
સંસદ પેઠે
કોરા ટિશ્યૂનો સૂનકાર
લટારો મારે...

*

બાથરૂમ બ્હાર
પત્નીએ ત્રણ વાર ટકોરા માર્યા:
"ચા ઠરી ગઈ!"
"ઓફિસે મોડું થશે!"
"આખું ઘર રોકાયું છે!"
એ ત્રણે ટકોરા
શ્રી અવરોધનાથની પ્રતિષ્ઠા પર
અવિશ્વાસ-પ્રસ્તાવ સમા તૂટી પડ્યા —
પણ બાપુ અડગ,
બાપુ અડીખમ,
બાપુ બંધારણીય રીતે બેઠેલા!

*

આ દેશની સૌથી મોટી સમસ્યા ભૂખમરો નથી, સાહેબ,
આ દેશની સૌથી મોટી સમસ્યા છે —
ખાધેલું બહાર ન નીકળવું!
ઘરમાં, ઓફિસમાં, મંત્રાલયમાં, પાર્લામેન્ટમાં —
બધે જ એક જ મહામારી:
ઉપરથી ઠૂસી ઠૂસીને ભરીએ છીએ
નીચેથી કશું બહાર નથી નીકળતું;
બજેટ આવે છે, યોજનાઓ આવે છે,
વચનો આવે છે, ભાષણો આવે છે —
ને બધું જ અટકે છે
કબજિયાતગ્રસ્ત આંતરડાની જેમ
વ્યવસ્થાના વળાંકોમાં!

*

વૈદ્યે કહ્યું: "પાણી પીઓ."
ડૉક્ટરે કહ્યું: "ફાઇબર ખાઓ."
મમ્મીએ કહ્યું: "ત્રિફળા લો."
પત્નીએ કહ્યું: "ચાલવા જાવ."
બાપુજીએ કહ્યું: "અમારા જમાનામાં આવું નહોતું!"
WhatsApp યુનિવર્સિટીએ કહ્યું:
"સવારે ખાલી પેટે ગરમ પાણીમાં લીંબુ, મધ, હળદર,
આદુ, લસણ, જીરું, અજમો, સૂંઠ, મરી,
ને છેલ્લે એક ચમચી એરંડિયું
— અને જપો 'ૐ વિસર્જનાય નમ:' એકસો આઠ વાર!"

*

બાપુએ બધું જ અજમાવ્યું.
પરિણામ: શૂન્ય.
કારણ કે બાપુની કબજિયાત
શારીરિક નહોતી, સાહેબ —
એ તો હતી અહંકારની કબજિયાત,
સત્તાની કબજિયાત,
'હું જ સાચો' ની કબજિયાત —
જે કોઈ એરંડિયાથી મટતી નથી,
જે ખુરશી છોડ્યે જ મટે છે!

*

આમ કાગળનું કોરાપણું
(કાં તો કાગળે પોતે કરેલા બળવાના કારણે)
આખરે
ડૂચો વળી ગયું —
ને ફ્લશ દબાવતાં
શ્રી અવરોધનાથે અનુભવ્યું:
આ દેશમાં જે કાંઈ બહાર નીકળે છે
એને આપણે 'વિકાસ' કહીએ છીએ,
ને જે અંદર રહી જાય છે
એને 'પરંપરા'!

ॐ શાંતિ: શાંતિ: શાંતિ:
(પણ પેટમાં નહીં, બહાર બધે!)

— ર.પા.ના 'Communication' ના ઢાળે, અંજલિ સહ

---

આ રચનામાં ર.પા.ની જે ખાસિયતો ઉધાર લીધી છે:

**(૧) 'Communication' નું structural framework** — '*' વડે વિભાજિત ખંડો, dystopian રાજકીય tone, 'શ્રી ખાલીદાસ' જેવું parodic પાત્ર 'શ્રી અવરોધનાથ'.

**(૨) 'ગધેડીના' નો tone** — બાહ્ય વિશ્વની વ્યવસ્થા સામેનો તીખો, પ્રશ્નાર્થભર્યો આક્રોશ.

**(૩) 'બાપુ અને કૂતરું' ની mock-heroic છટા** — રોજિંદી ક્રિયાને 'બાપુ બંધારણીય રીતે બેઠેલા' જેવી ભવ્યતા આપવી.

**(૪) 'કાગડો મરી ગયો' નો metaphorical leap** — શારીરિક ઘટનામાંથી સમાજ-રાજકીય રૂપક સુધી.

પણ શૈલીમાં ફેર એ છે કે અહીં pure અછાંદસ છે — ગીત કે સૉનેટનો ઢાળ નથી, અને satirical targets એકસાથે અનેક છે: રાજકારણ, WhatsApp સંસ્કૃતિ, ઘરેલુ dynamics, સત્તાનો અહંકાર — બધું એક જ 'કબજિયાત' ના રૂપકમાં વણ્યું છે.