જોઈએ છે: ધંધાદારી દિમાગવાળો મેયર!

**Wanted: A Mayor Who Thinks Like a Venture Capitalist**
**જોઈએ છે: ધંધાદારી દિમાગવાળો મેયર!**

પરાગ રતનપરા

ચીનનું નામ પડે એટલે આપણો સરેરાશ ભારતીય બે કામ એકસાથે કરે છે. પહેલું, મોઢું બગાડીને કહે છે, "ચાઈનીઝ માલ? એ તો ટકે જ નહીં!" અને બીજું, આ જ વાક્ય પોતાના ચાઈનીઝ ફોનમાંથી ફેમિલી ગ્રુપમાં ફોરવર્ડ કરે છે. દિવાળીમાં "ચાઈનીઝ લાઈટનો બહિષ્કાર કરો"ની પોસ્ટ સવારે વાંચીએ અને રાત્રે એ જ બાલ્કનીમાં ચાઈનીઝ સિરીઝ ઝબૂકતી હોય. આ આપણો રાષ્ટ્રવાદ છે: સવારે વિરોધ, સાંજે ખરીદી, અને રાત્રે ગર્વ.

પણ કોઈએ શાંતિથી બેસીને વિચાર્યું છે કે ચીન આખી દુનિયાનું કારખાનું બન્યું કેવી રીતે? આપણો તૈયાર જવાબ: "ત્યાં તો સરમુખત્યારશાહી છે ભાઈ, ડંડો ચાલે છે!" જવાબ સાંભળવામાં સરસ લાગે છે, કારણ કે એમાં આપણે કશું કરવાનું નથી આવતું. પણ સાચો જવાબ થોડો અસ્વસ્થ કરી દે એવો છે.

ચીનમાં દરેક શહેરની સરકાર એક વેન્ચર કેપિટલ કંપનીની જેમ વર્તે છે. આખો દેશ જાણે ખંડ જેવડી એક સિલિકોન વેલી છે, જ્યાં દરેક શહેર પોતાના વિસ્તારમાં ઉદ્યોગોનું ઝૂમખું ઊભું કરવા દોડે છે. કેમ? કારણ કે એમની પાસે સાધન પણ છે અને સ્વાર્થ પણ છે.

ત્યાંની સ્થાનિક સરકાર પોતાની કમાણી જમીનના લીઝ વેચીને અને સ્થાનિક કંપનીઓમાં હિસ્સો રાખીને કરે છે, અને એ કમાણીનો લગભગ આખો ભાગ પોતાની પાસે રાખે છે. મતલબ સીધો છે: શહેરમાં ફેક્ટરી આવે, જમીનના ભાવ વધે, કંપની નફો કરે, તો શહેરની તિજોરી ભરાય. વિકાસ થાય તો સરકાર ભાગીદાર છે.

હવે આપણી મહાનગરપાલિકાનો વિચાર કરો. શહેરમાં મોટી કંપની આવે તો કોર્પોરેશનને શું મળે? થોડો પ્રોપર્ટી ટેક્સ, જે પણ અડધો બાકી રહે છે. બાકી બધો નફો દિલ્હી અને ગાંધીનગર જાય. એટલે આપણા કોર્પોરેટરને ફેક્ટરીમાં રસ નથી, એને રસ છે ભૂમિપૂજનમાં. કારણ કે ભૂમિપૂજનમાં ફોટો આવે છે, ફેક્ટરીમાં ફક્ત ધુમાડો.

હવે ખરી મજા આવે છે. ચીનમાં સરકારી અધિકારીની આખી કારકિર્દી એક વાત પર નક્કી થાય છે: તમે તમારા વિસ્તારનો કેટલો વિકાસ કર્યો? એક મોટી હરીફાઈ ચાલે છે. અધિકારી સામે અધિકારી. જેણે પોતાનો પ્રદેશ સૌથી વધુ વિકસાવ્યો, એનું પ્રમોશન. અને જો અમુક ઉંમર સુધીમાં અમુક પદ પર ન પહોંચ્યા, તો જીવનભર માટે પ્રમોશનના દરવાજા બંધ.

આપણે ત્યાં અધિકારીની કારકિર્દી શેના પર નક્કી થાય છે? સિનિયોરિટી, બદલી, અને "ઉપરવાળા" સાથેના સંબંધો પર. આપણા સરકારી તંત્રનો સોનેરી નિયમ છે: જે ફાઈલ આગળ વધે, એમાં ભૂલ નીકળી શકે. જે ફાઈલ પડી રહે, એનું ક્યારેય ઓડિટ થતું નથી. એટલે સૌથી સલામત અધિકારી એ છે જે કશું જ નથી કરતો. ચીનમાં કશું ન કરનાર અધિકારીની કારકિર્દી પૂરી થાય છે; આપણે ત્યાં એ જ અધિકારી નિવૃત્તિ સુધી સલામત રહે છે અને વિદાય સમારંભમાં શાલ ઓઢાડાય છે.

આ જ કારણે ચીનના શહેરોની આસપાસ આખા ઉદ્યોગોના ઝૂમખાં ઊભાં થયાં છે, હાઈ-ટેક હોય કે સાવ સાદી વસ્તુ. શાઓદોંગ નામનું શહેર દુનિયાના 70% સિગારેટ લાઈટર બનાવે છે. તમારા પાનના ગલ્લાવાળા કાકા જે લાઈટરથી બીડી સળગાવે છે, એ કદાચ ત્યાંનું જ છે. દાનયાંગ દુનિયાના અડધા ચશ્માના કાચ બનાવે છે. એટલે જે ચશ્મા પહેરીને તમે ચીનની ટીકા વાંચો છો, એના કાચ પણ કદાચ ચીનના છે. ઝેંગઆન દુનિયાનું દર સાતમું ગિટાર બનાવે છે, અને દાતાંગ દુનિયાના ત્રીજા ભાગના મોજાં. હા, પેલું વોશિંગ મશીનમાંથી ગાયબ થયેલું મોજું પણ.

હવે કોઈ ગુજરાતી છાતી ઠોકીને કહેશે, "આપણી પાસે પણ ક્લસ્ટર છે! સુરતના હીરા, મોરબીની ટાઈલ્સ, રાજકોટનું એન્જિનિયરિંગ!" બિલકુલ સાચું. પણ જરા ઈમાનદારીથી પૂછો કે આ ક્લસ્ટર સરકારને કારણે ઊભા થયા કે સરકાર હોવા છતાં? સુરતનો હીરાવાળો ઉદ્યોગ ઊભો કરવામાં મહાનગરપાલિકાનો ફાળો કેટલો? કદાચ એટલો જ કે એણે ઉદ્યોગને રોક્યો નહીં. આપણા વેપારીઓએ ખાડાવાળા રસ્તે, વીજળીના કાપ વચ્ચે, ઈન્સ્પેક્ટરરાજ સામે ઝઝૂમીને ઉદ્યોગ ઊભા કર્યા છે. ચીનમાં સરકાર ઉદ્યોગને ઊંચકીને દોડે છે, આપણે ત્યાં ઉદ્યોગ સરકારને ઊંચકીને દોડે છે.

પશ્ચિમના ઘણા મોટા શહેરોની સરકારો પણ સફળ ક્લસ્ટરના ફાયદામાંથી બહુ ઓછો ભાગ મેળવે છે, એટલે એમને પણ એ ઊભા કરવામાં ખાસ રસ નથી. જ્યારે ચીનમાં શહેરને મોટો ભાગ મળે છે અને એ જ પૈસા ફરી વિકાસમાં રોકાય છે. એટલે ત્યાંની સરકાર કંપનીઓની સમસ્યા ઉકેલવા પાછળ પડી જાય છે.

ઉદાહરણ જુઓ. શાંઘાઈની સરકારે ટેસ્લાની ફેક્ટરી એટલી ઝડપથી ઊભી કરાવી કે ખુદ ઈલોન મસ્કની અપેક્ષા કરતાં પણ વહેલી તૈયાર થઈ, અને અમેરિકાના ફ્રીમોન્ટની ફેક્ટરી કરતાં બમણી ઝડપે. વિચાર કરો, જે માણસ મંગળ પર જવાની ઉતાવળમાં છે, એને પણ કોઈએ "ધીમો" પાડી દીધો!

અને આપણે ત્યાં? તમારા શહેરના પેલા ફ્લાયઓવરને યાદ કરો. એનો શિલાન્યાસ એક મંત્રીએ કર્યો, રિબન બીજા મંત્રીએ કાપી, અને ખુલ્લો થયો બે ચૂંટણી પછી. વચ્ચે એનું ત્રણ વાર "લોકાર્પણ" થયું. અથવા પેલો રસ્તો, જે પાણીની લાઈન માટે ખોદાયો, પૂરાયો, ગેસની લાઈન માટે ફરી ખોદાયો, પૂરાયો, અને ફાઈબર માટે ત્રીજી વાર ખોદાયો. ત્રણ વિભાગ, એક રસ્તો, શૂન્ય સંકલન. શાંઘાઈએ એક વર્ષમાં કાર ફેક્ટરી ઊભી કરી; આપણે એક વર્ષમાં એક રસ્તાને ત્રણ વાર સર્જરી કરી.

પણ હવે સૌથી મોટો વ્યંગ સાંભળો. આ કોઈ "પૂર્વની રહસ્યમય જાદુઈ વિદ્યા" નથી. અમેરિકા જ્યારે સૌથી ઝડપથી વિકસ્યું, 1950, 1960 અને 1970ના શરૂઆતના દાયકામાં, ત્યારે એ પણ આ જ રીતે કામ કરતું હતું. એટલે ચીનની બરાબરી કરવા માટે કોઈ મહાન વ્યૂહરચના નથી જોઈતી, સરમુખત્યારશાહી નથી જોઈતી, લોકશાહીનો અંત નથી જોઈતો. કદાચ ફક્ત શહેરની સરકારને સુધારવાની જરૂર છે.

આપણને વર્ષોથી શીખવવામાં આવ્યું છે કે વિકાસ માટે ડંડો જોઈએ. ના સાહેબ, ડંડો નહીં, દાવ જોઈએ. જે દિવસે શહેરના વિકાસમાં શહેરના શાસકનો પોતાનો દાવ લાગશે, એ દિવસે ચમત્કાર થશે. આજે પણ આપણે ત્યાં કેટલાકના ખિસ્સામાં શહેરનો પૈસો જાય છે, પણ શહેરના નફામાંથી નહીં, શહેરના ટેન્ડરમાંથી. ફરક બસ એટલો જ છે.

અને હા, વાંક ફક્ત નેતાઓનો નથી. આપણે નગરપાલિકાને ગાળો દેવામાં ઓલિમ્પિક ચેમ્પિયન છીએ, પણ વોર્ડ સભામાં જવાનો સમય નથી, કારણ કે ત્યારે ક્રિકેટ મેચ ચાલતી હોય છે. પ્રોપર્ટી ટેક્સ ભરવામાં મોડા, પણ ખાડાની ફરિયાદ કરવામાં વહેલા. મત આપતી વખતે ઉમેદવારનું કામ નહીં, એની અટક જોઈએ છીએ. અને પછી ફરિયાદ કરીએ કે આપણું શહેર સિંગાપોર કેમ નથી બનતું.

એટલે જ ભારત અને અમેરિકા બંનેમાં સ્થાનિક સરકારોનો સવાલ મહત્વનો છે. જો આપણે આપણી સ્થાનિક સરકારોને વિકાસ કરવાનું કારણ અને સાધન બંને આપીએ, તો આજે જે ગાંડી, અવ્યવસ્થિત સંસ્થાઓની આપણને આદત પડી ગઈ છે, એ કદાચ કંપની જેવી બની જાય, જેનું એકમાત્ર ઝનૂન હોય: પોતાના શહેરને સમૃદ્ધ, સલામત અને સુખી બનાવવું.

કલ્પના કરો. મહાનગરપાલિકાના કમિશનરનો ત્રિમાસિક અહેવાલ: "આ ક્વાર્ટરમાં ખાડા 12% ઘટ્યા, નવા ઉદ્યોગોથી આવક 18% વધી, અને પાણીકાપની ફરિયાદો અડધી થઈ." શેરધારકો ખુશ, એટલે કે આપણે નાગરિકો ખુશ.

ત્યાં સુધી તો આપણે ત્યાં ખાડા પુરાય છે ચૂંટણી પહેલાં, અને ફરી ખોદાય છે ચૂંટણી પછી. ચીનમાં શહેરો સ્પર્ધા કરે છે કે કોણ વધુ ફેક્ટરી લાવે. આપણે ત્યાં શહેરો સ્પર્ધા કરે છે કે કોણ વધુ "સ્માર્ટ સિટી"ના બોર્ડ લગાવે.

સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો (Real but Weird Facts):

• દુનિયાના આશરે 90% હીરા સુરતમાં કપાય અને પોલિશ થાય છે. એટલે કોઈ વિદેશી દુલ્હનની વીંટી ચમકે છે, તો એની પાછળ કોઈ કાઠિયાવાડી કારીગરનું કામ હોવાની પૂરી શક્યતા છે.
• ચીનનું યીવુ શહેર દુનિયાની મોટાભાગની ક્રિસમસ સજાવટ બનાવે છે. અને મજાની વાત એ કે ત્યાંના મોટાભાગના લોકો ક્રિસમસ ઉજવતા જ નથી.
• ચીનના વેન્ઝોઉ પાસેનું કિયાઓતોઉ નામનું નાનકડું ગામ એક સમયે દુનિયાના મોટા ભાગના બટન બનાવતું હતું અને "બટનની રાજધાની" તરીકે ઓળખાતું. એક ગામ, અને આખી દુનિયાના શર્ટ એના પર ટકેલા!

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#UrbanGovernance #MadeInChina #CityPolitics #SatireWithSense
#ગુજરાતી_વ્યંગ #શહેરનો_વિકાસ #મહાનગરપાલિકા #પરાગ_રતનપરા