Hemingway Bridge: અધૂરું છોડવાની પૂરી કળા

**Hemingway Bridge: અધૂરું છોડવાની પૂરી કળા**

પરાગ રતનપરા

આપણે ગુજરાતીઓ અધૂરું છોડવામાં વિશ્વગુરુ છીએ. જાન્યુઆરીમાં શરૂ થયેલું જીમ ફેબ્રુઆરીમાં અધૂરું. ઘરનું રિનોવેશન ત્રણ વર્ષથી "બસ, હવે ખાલી બાથરૂમ બાકી છે" પર અટકેલું. ડાયટ સોમવારે શરૂ થાય અને એ જ સોમવારે સાંજે ખમણ સાથે પૂરું થાય. ગિટાર ખરીદ્યું હતું, હવે એના પર કપડાં સુકાય છે.

એટલે જ્યારે કોઈ અમેરિકન પ્રોડક્ટિવિટી ગુરુ કહે કે "કામ અધૂરું છોડો, એમાં જ સફળતાનું રહસ્ય છે", ત્યારે આપણે છાતી ફુલાવીને કહીએ: "એ તો અમે પેઢીઓથી કરીએ છીએ, બોસ!"

ના સાહેબ. નથી કરતા. અને આખી વાત આ "ના" માં જ છુપાયેલી છે.

**પહેલાં વાત, આ પુલ છે શું?**

અર્નેસ્ટ હેમિંગ્વે, એ માણસ જેણે ઓછા શબ્દોમાં એટલું કહ્યું કે આપણા નેતાઓ આખી જિંદગીના ભાષણોમાં નથી કહી શક્યા. એનો એક સીધો નિયમ હતો: રોજ લખવાનું ત્યારે બંધ કરવું, જ્યારે તમને ખબર હોય કે આગળ શું થવાનું છે. થાકી જાઓ ત્યારે નહીં, વિચાર ખૂટે ત્યારે નહીં, પણ ઝરણું વહેતું હોય ત્યારે જ નળ બંધ કરી દેવો.

આજના પ્રોડક્ટિવિટી વાળા લોકોએ આને નામ આપ્યું: "Hemingway Bridge". આજથી આવતીકાલ સુધીનો પુલ. આજે પુલ બાંધીને જાઓ, તો કાલે સવારે સીધા ચાલીને પાર થઈ જાઓ. પુલ નહીં બાંધો, તો રોજ સવારે ખાલી કાગળની નદીમાં કૂદીને તરતા તરતા જવું પડશે. અને એ નદીમાં મગરો પણ છે: આળસ, ડર, મોબાઈલ, અને "પહેલાં એક ચા પી લઉં" નામનો સૌથી મોટો મગર.

**હવે આપણું અધૂરું જુઓ**

ફરક સમજો. હેમિંગ્વે અટકતો ત્યારે એને ખબર હતી કે આગળ શું છે. આપણે અટકીએ છીએ ત્યારે જ્યારે આપણને ખબર નથી કે આગળ શું કરવું. એ પુલ નથી, એ તો ડેડ એન્ડ પર "કામ પ્રગતિમાં છે" નું બોર્ડ છે.

આપણા શહેરના ફ્લાયઓવર યાદ કરો. થાંભલા ઊભા છે, વચ્ચે સળિયા લટકે છે, અને બાજુમાં બોર્ડ: "અસુવિધા બદલ ખેદ છે." સાત વર્ષથી ખેદ ચાલુ છે. પુલ અધૂરો છે, પણ નીચે ચાની કીટલી, પાનનો ગલ્લો અને પાર્કિંગ, આ ત્રણેય પૂરેપૂરા ચાલુ છે. આ આપણું Hemingway Bridge છે. ઉપર કંઈ જતું નથી, નીચે બધું સ્થાયી થઈ ગયું છે.

**ઉપરથી આપણો અહંકાર**

ગુજરાતી ઘરમાં નાનપણથી શીખવાડાય: "કામ પૂરું કરીને જ ઊઠવાનું." પરીક્ષાની આગલી રાત્રે ત્રણ વાગ્યા સુધી આખો સિલેબસ પૂરો કરવાનો, અને સવારે પેપર જોઈને મગજ સાફ, જાણે કોઈએ હાર્ડ ડિસ્ક ફોર્મેટ કરી નાખી હોય. પણ મમ્મી ખુશ: "બિચારો આખી રાત જાગ્યો."

ઓફિસમાં પણ એ જ સંસ્કૃતિ. રાત્રે દસ વાગ્યા સુધી બેસનારો "ડેડિકેટેડ" ગણાય, પછી ભલે એણે છેલ્લા ત્રણ કલાક એક જ ઈમેઈલનું ફોન્ટ બદલ્યું હોય. આપણો સમાજ કામ નથી માપતો, ઘસારો માપે છે. જે જેટલો નીચોવાઈ ગયો, એ એટલો મહાન.

હવે વિચારો, હેમિંગ્વે આપણી કંપનીમાં હોત. સાંજે ચાર વાગ્યે, પૂરા જોશમાં, લેપટોપ બંધ કરીને કહે: "મને ખબર છે આગળ શું લખવાનું છે, એટલે હું હવે જાઉં છું." મેનેજર એની અપ્રેઝલમાં લખે: "Attitude problem." સોસાયટીના કાકા કહે: "કામચોર છે." અને નોબેલ પ્રાઇઝ વિજેતાને પ્રોબેશન પર મૂકી દેવામાં આવે.

**પણ મજાની વાત એ છે કે આપણી દાદીઓ આ જાણતી હતી**

રાત્રે દૂધમાં મેળવણ નાખીને સૂઈ જવું, એ શું છે? Hemingway Bridge. રાત્રે ચણા પલાળીને સૂવું, જેથી સવારે નાસ્તાની શરૂઆત શૂન્યથી ન કરવી પડે, એ શું છે? Hemingway Bridge. દાદીએ ક્યારેય હેમિંગ્વે વાંચ્યો નહોતો, પણ એ જાણતી હતી કે કાલનું કામ આજે અડધું શરૂ કરી દો, તો કાલ સહેલી બને.

અને એકતા કપૂર? એ તો આ પુલની મહારાણી છે. એપિસોડ ત્યાં જ પૂરો થાય જ્યાં વહુના ચહેરા પર ત્રણ વાર ઝૂમ થાય, "ઢન ઢન ઢન" વાગે, અને આખું ગુજરાત બીજા દિવસે રાત્રે નવ વાગ્યે ફરી ટીવી સામે. આપણે દર્શકોને પુલ આપતાં શીખી ગયા, ફક્ત આપણી જાતને આપતાં ભૂલી ગયા.

**આ કામ કેમ કરે છે?**

કારણ કે અધૂરું કામ મગજને ખટકે છે. તમે ભલે સૂઈ જાઓ, મગજ રાત્રે ઓવરટાઈમ કરે છે, પગાર વગર. અને સવારે તમે બેસો ત્યારે સૌથી મોટો દુશ્મન, ખાલી પાનું, તમારી સામે હોતો જ નથી. તમારી પાસે અડધું વાક્ય છે, અડધો વિચાર છે, અને સીધી શરૂઆત છે. ગાડી પહેલેથી ગિયરમાં છે, ફક્ત ક્લચ છોડવાનો છે.

જ્યારે "પૂરું કરીને ઊઠનારો" માણસ બીજા દિવસે શૂન્ય પર બેસે છે. ટાંકી ખાલી, દિશા ખબર નથી, અને પહેલો અડધો કલાક "ક્યાંથી શરૂ કરું?" વિચારવામાં, બીજો અડધો કલાક ઈન્સ્ટાગ્રામ પર "ઈન્સ્પિરેશન" શોધવામાં જાય છે.

**તો પુલ બાંધવો કેવી રીતે?**

સિમ્પલ છે, એટલે જ આપણે નહીં કરીએ.

લખતાં, કોડ કરતાં, પ્રેઝન્ટેશન બનાવતાં, જ્યારે આગળનું પગલું સ્પષ્ટ દેખાય ત્યારે જ અટકી જાઓ. ક્યારેક તો વાક્ય અધવચ્ચે છોડી દો. પછી તમારી આવતીકાલની જાત માટે એક ચિઠ્ઠી લખો, જેમ દૂધવાળા માટે દરવાજે લખીએ "આજે અડધો લિટર વધારે". બસ એમ જ: "કાલે અહીંથી શરૂ કરવું: બીજા મુદ્દામાં ઉદાહરણ ઉમેરવું." ટાંકી સંપૂર્ણ ખાલી કરીને ન ઊઠો; થોડું પેટ્રોલ બાકી રાખો, જેથી સવારે ગાડી ધક્કા માર્યા વગર ચાલુ થાય.

બસ. એમાં કોઈ ધૂપ-દીવા, કોઈ મોટિવેશનલ રીલ, કોઈ પાંચ વાગ્યે ઊઠવાનો ક્લબ નથી.

**અને છેલ્લે, આપણો અસલી વિરોધાભાસ**

આપણે સંબંધોમાં પણ અધૂરું છોડીએ છીએ. "પછી વાત કરીએ" કહીને ફોન મૂકીએ છીએ, અને એ "પછી" દસ વર્ષે કોઈના બેસણામાં આવે છે. વોટ્સએપ પર મેસેજ "seen" કરીને છોડી દઈએ છીએ. પણ એ પુલ નથી, એ તો સામેના કિનારા વગરનો પુલ છે, જેના પર ઊભા રહીને આપણે બીજાને રસ્તો બતાવીએ છીએ.

અધૂરું છોડવું એ કળા છે. પણ ફક્ત ત્યારે, જ્યારે તમને ખબર હોય કે સામે કિનારે તમે ક્યાં ઊતરવાના છો. બાકી તો આપણો આખો દેશ અધૂરા પુલોથી ભરેલો છે, અને આપણે એને "સંસ્કૃતિ" કહીએ છીએ.

હવે હું પણ અહીં અટકું છું, કારણ કે મને ખબર છે કે આવતા લેખમાં હું તમને કહેવાનો છું કે આપણે ગુજરાતીઓ "કાલે કરીશું" બોલીએ ત્યારે ખરેખર...

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો (Real but Weird Facts)**

- હેમિંગ્વેએ એક ઈન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું હતું કે "A Farewell to Arms" નો અંત એણે 39 વાર ફરી લખ્યો હતો. વર્ષો પછી પ્રકાશિત થયેલી એક આવૃત્તિમાં એના 47 જુદા જુદા અંત છાપવામાં આવ્યા. જે માણસ "અટકવાની કળા" શીખવે, એ પોતે અંત પર જ અટકી શકતો નહોતો.
- હેમિંગ્વે ઊભા ઊભા લખતો હતો, અને રોજ કેટલા શબ્દો લખ્યા એનો હિસાબ એક કાર્ડબોર્ડના ખોખા પર ચાર્ટ બનાવીને રાખતો, જેથી પોતાની જાતને છેતરી ન શકે. આપણે તો સ્ટેપ કાઉન્ટ પણ મોબાઈલ ખિસ્સામાં હલાવીને વધારીએ છીએ.
- 1920ના દાયકામાં મનોવૈજ્ઞાનિક બ્લુમા ઝેગાર્નિકે નોંધ્યું કે વેઈટર્સને જે ઓર્ડરના પૈસા બાકી હોય એ બરાબર યાદ રહે છે, અને પૈસા ચૂકવાઈ જાય કે તરત ભૂલી જાય છે. અધૂરું કામ મગજમાં ચોંટી રહે, પૂરું થયું કે ગાયબ. આને "ઝેગાર્નિક ઈફેક્ટ" કહે છે, અને Hemingway Bridge પાછળનું વિજ્ઞાન આ જ છે.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#HemingwayBridge #WritingHabits #Productivity #GujaratiSatire #હેમિંગ્વેબ્રિજ #ગુજરાતીનિબંધ #અધૂરુંકામ #લેખનકળા