હું નહીં કરું તો બીજું કોઈ કરશે

**English Title:** *If Not Me, Then Someone Else: The World's Oldest Excuse*
**ગુજરાતી શીર્ષક:** *"હું નહીં કરું તો બીજું કોઈ કરશે" — દુનિયાનું સૌથી જૂનું બહાનું*

---

એક વિદ્વાને એંસીના દાયકામાં એક વાત લખી હતી. કલ્પના કરો કે થોડીક જાતિઓ પાસપાસે વસે છે. બધા શાંતિ પસંદ કરે તો બધા શાંતિથી જીવે. પણ એકને વિસ્તાર જોઈએ, જીત જોઈએ, બીજાની જમીન જોઈએ — તો બાકીના શું કરે? એ ભાઈએ ચાર જ રસ્તા બતાવ્યા: નાશ પામો, ભળી જાઓ, ભાગી જાઓ, અથવા પેલા આક્રમકની નકલ કરો. ટૂંકમાં, પડોશી હથિયાર ઉપાડે એટલે તમારે પણ ઉપાડવું જ પડે. પડોશી હળ વાપરે એટલે તમારે પણ હળ વાપરવું જ પડે. પડોશી જિનેટિક એન્જિનિયરિંગ કરે એટલે તમારે પણ કરવું જ પડે. બસ, દુનિયા આગળ વધતી ગઈ.

આ થિયરી બહુ ગમે એવી છે. ખાસ કરીને એ લોકોને જેમને પ્રગતિ ગમે છે અને એ વિચારવું નથી ગમતું કે પ્રગતિની કિંમત કોણે ચૂકવી. કારણ કે આ થિયરી બહુ આરામદાયક છે. એ કહે છે — તમારો કોઈ વાંક નથી. તમે લોભી નથી, દુનિયા જ એવી છે. તમે સ્પર્ધામાં ઊતર્યા એટલા માટે નહીં કે તમને જોઈતું હતું, પણ એટલા માટે કે "ના ઊતરીએ તો શું કરીએ?"

આ બરાબર પેલા ડ્રગ વેચનારાનું બહાનું છે. પકડાય ત્યારે કહે — "સાહેબ, હું નહીં વેચું તો બીજું કોઈ વેચશે જ ને. માંગ છે તો પુરવઠો આવવાનો જ." બહુ સરસ. એટલે ગુનો કરવાનો, અને સાથે નૈતિકતાનું પ્રમાણપત્ર પણ પોતાને જ આપી દેવાનું. "મેં તો ફક્ત અનિવાર્યતાનું પાલન કર્યું."

આપણી આખી જિંદગી આ એક જ વાક્ય પર ચાલે છે: "હું નહીં કરું તો બીજું કોઈ કરશે."

પડોશીએ નવી ગાડી લીધી. ઘરમાં જૂની ગાડી હજી ચાલે છે, પણ હવે એ ગાડી નહીં, અપમાન લાગે છે. કારણ? "એણે લીધી તો મારે પણ લેવી પડે ને, નહીંતર લોકો શું કહેશે." છોકરાને પાંચ ટ્યુશન. શા માટે? "શર્માજીના છોકરાને છ છે." લગ્નમાં પાંચસો માણસ જમાડ્યા. કેમ? "ફલાણાએ સાડા પાંચસો જમાડ્યા હતા." આપણે કોઈ પણ મૂર્ખાઈ કરીએ ત્યારે એની પાછળ એક જ તર્ક હોય — બીજા કરે છે. જાણે આખો સમાજ એક જ ખાડામાં પડવા માટે લાઇનમાં ઊભો છે, અને દરેક જણ કહે છે, "આગળવાળો પડ્યો એટલે મારે પણ પડવું જ પડે."

અને પછી આપણે એને "વ્યવહાર" કહીએ છીએ. "સમાજમાં રહેવું છે તો આટલું તો કરવું જ પડે." માણસ પોતાની અક્કલ ગીરવે મૂકે અને ઉપરથી એની રસીદ ગર્વથી બતાવે.

પણ અહીં એક નાનકડી, હેરાન કરી નાખે એવી હકીકત છે. આ "અનિવાર્ય લડાઈ"વાળી થિયરી ઇતિહાસ સામે જ ટકતી નથી. જે લોકો હજારો વર્ષ સુધી પ્રકૃતિ સાથે અને એકબીજા સાથે જીવ્યા — એ કંઈ સવારે ઊઠીને પડોશીની જમીન પર નજર નહોતા રાખતા. એમની ટેક્નોલોજી લૂંટવા માટે નહીં, પોષવા માટે હતી. જંગલ કેમ ઉગાડવું, ઘાસનાં મેદાનો કેમ સાચવવાં — એ એમનું જ્ઞાન હતું. એમને માટે લેવડદેવડ, આપ-લે, વહેંચણી — એ સંઘર્ષ કરતાં વધારે સામાન્ય હતું. મોટા ભાગનો માનવ ઇતિહાસ લડાઈનો નહીં, સહકારનો છે. લડાઈ તો પાછળથી આવેલો ફેશન છે, જેને આપણે "માનવ સ્વભાવ" કહીને પવિત્ર બનાવી દીધો.

એટલે વાત આ છે: લોભ અનિવાર્ય નથી, પસંદગી છે. સ્પર્ધા સ્વભાવ નથી, ટેવ છે. અને "બીજું કોઈ કરશે" એ સત્ય નથી, ડરેલા માણસનું આશ્વાસન છે.

આધુનિક ભાષામાં તો આ વાત વધારે સોહામણી બની ગઈ છે. હવે કહે છે — જે સમાજ પાસે સૌથી વધારે શક્તિ, સૌથી વધારે ઊર્જા, એ જ ઉપર આવે, એ જ ટકે. "મેક્સિમમ પાવર." જાણે કુદરતનો કાયદો હોય. પણ મજાની વાત એ છે કે જે માણસ સૌથી વધારે ખેંચે છે, એ સૌથી પહેલાં તૂટે છે. જે ડાળી પર બેઠા છીએ એ જ ડાળી કાપવી, અને પછી કહેવું કે "કાપવી પડે, નહીંતર બીજું કોઈ કાપી નાખશે."

**Real but Weird Facts:**
- જે પુસ્તકે "જાતિઓની લડાઈ"નો વિચાર જગતમાં લોકપ્રિય કર્યો, એના લેખક એન્ડ્રુ શ્મૂકલર પોતે — વર્ષો પછી — શાંતિ અને સહકાર વિશે લખતા-બોલતા થઈ ગયા. થિયરી બનાવનારને પોતાની જ થિયરી ભારે પડી.
- "હળ એકે વાપર્યું એટલે બધા વાપરશે" એ જૂઠું છે — દુનિયામાં એવી ઘણી પ્રજાઓ હતી જેમણે હળ જોયું, સમજ્યું, અને છતાં જાણી-જોઈને ન વાપર્યું, કારણ કે એમની જમીનની જરૂરિયાત જુદી હતી. અનિવાર્યતા હંમેશાં કલ્પિત હોય છે.
- "મેક્સિમમ પાવર પ્રિન્સિપલ" મૂળે તો દેડકાં, વનસ્પતિ અને ઇકોસિસ્ટમ સમજવા માટેની જૈવિક થિયરી હતી. માણસે એને ઉપાડીને "એટલે તો સામ્રાજ્ય જીતવાં પડે" એવો અર્થ કાઢ્યો. વિજ્ઞાનનો દુરુપયોગ કરવામાં આપણને કોઈ ન પહોંચે.

---

**Parag Ratanpara**

If you like it, please share it.

\#Satire #SocialCommentary #HumanNature #Cooperation #વ્યંગ #સમાજ #માનવસ્વભાવ #અનિવાર્યતા