ફોમો: એક આધુનિક રોગનું શબપરીક્ષણ

# ફોમો: એક આધુનિક રોગનું શબપરીક્ષણ

**— પરાગ રતનપરા**

---

માણસ જન્મે છે ત્યારે રડે છે. કેમ રડે છે? કારણ કે એને ખબર પડી જાય છે કે ગર્ભાશયની બહાર કંઈક એવું ચાલી રહ્યું છે જેમાં એ હાજર નથી. આ દુનિયાનો પહેલો FOMO. Fear Of Missing Out. ગુજરાતીમાં કહીએ તો — "કંઈક છૂટી જવાનો ભય." પણ ગુજરાતી શબ્દ વાપરીએ તો વજન નથી પડતું, કારણ કે આપણે હવે અંગ્રેજી ભયથી જ ડરીએ છીએ. દેશી ભય તો ઘરના વડીલો જેવો થઈ ગયો છે — હાજર છે, પણ કોઈ ગણતરીમાં લેતું નથી.

હું છેલ્લા થોડા વર્ષોથી જોઉં છું — માણસ હવે જીવતો નથી, માણસ હવે *scroll* કરે છે. સવારે ઊઠીને પહેલું કામ — ફોન. રાત્રે સૂતાં પહેલાં છેલ્લું કામ — ફોન. વચ્ચે ક્યારેક પત્ની, ક્યારેક બાળક, ક્યારેક ભગવાન. આ ક્રમ છે. આ જ એકવીસમી સદીનો *trinity*. Instagram, WhatsApp, અને YouTube — નવા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ. અને FOMO એમનો *prasād*.

---

મનોવૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે FOMO એક *anxiety disorder* છે. હું કહું છું — FOMO એ anxiety નથી, FOMO એ નવું ધર્મશાસ્ત્ર છે. Freud જીવતો હોત તો એણે *ego*, *id*, *superego*ની સાથે ચોથું ઉમેર્યું હોત — *Instagram-ego*. આ એવું *ego* છે જે બીજાના fridge-માં શું છે એ જોઈને પોતાના fridgeને ધિક્કારે છે.

મગજમાં *dopamine* નામનું એક રસાયણ છે. એ જ્યારે નીકળે ત્યારે માણસને સુખ મળે. પહેલાંના જમાનામાં આ *dopamine* બહાર ગાર્ડનમાં ચાલવાથી, બાળકના હાસ્યથી, ગરમ રોટલીની ગંધથી મળતું. હવે? હવે એક *red notification bubble*-થી મળે છે. વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે આ *variable reward mechanism* છે — જુગારી જેવું જ. Las Vegas-નો slot machine અને તમારી Instagram feed-માં ખાસ ફરક નથી. ફરક ફક્ત એટલો કે Vegas-માં પૈસા જાય છે, Instagramમાં આત્મા જાય છે. પૈસા પાછા કમાઈ શકાય. આત્મા?

એક મિત્ર છે મારો. પચાસ વર્ષનો. પેટ છૂટું, વાળ સફેદ, બીપી 150/100. એ દિવસમાં ચાળીસ વખત ફોન ચેક કરે છે. મેં પૂછ્યું — "શું શોધે છે?" કહે — "કંઈ નહીં, બસ જોઉં છું કંઈ આવ્યું તો નથી ને." કંઈ આવતું નથી. ક્યારેય આવતું નથી. પણ એ જોતો રહે છે. આ માણસ *enlightenment*-ની નજીક છે. બુદ્ધ પણ આ જ કરતા હતા — શૂન્યની રાહ જોતા હતા. ફરક એટલો કે બુદ્ધને શૂન્ય મળ્યું, આ ભાઈને WhatsApp forward મળે છે. "Good Morning" ફોટા સાથે ફૂલ. સૂર્યોદય પહેલાં જ સૂર્યોદય થઈ ગયો — digital પર.

---

હવે *esoteric* વાત. હું એવું માનું છું કે FOMO એ ખરેખર આત્માનો રોગ છે, મગજનો નહીં. હિન્દુ શાસ્ત્રો કહે છે — *"अहं ब्रह्मास्मि"* — હું બ્રહ્મ છું. આખું બ્રહ્માંડ મારી અંદર છે. પણ આધુનિક માણસ કહે છે — *"હું Brahma નથી, હું Beta છું."* મુખ્ય version બીજે ક્યાંક ચાલી રહ્યું છે, હું અપડેટ વગરનો રહી ગયો છું.

*Upanishad* કહે છે કે સંસાર એ *māyā* છે. ભ્રમ છે. પણ આપણે ભ્રમથી ડરીએ છીએ કે ક્યાંક એ ભ્રમ આપણા વગર તો નહીં ચાલી રહ્યો ને? પડોશીના દીકરાનું Harvard-માં admission થયું, દૂરના ભાણેજનું Goa trip, સાળાનું નવું BMW — આ બધું *māyā* છે. પણ માયાનો *screenshot* લેવા માટે આખી જિંદગી દોડીએ છીએ. કબીરે કહ્યું હતું — *"माया महा ठगिनी हम जानी."* કબીરે Instagram જોયું નહોતું. જોયું હોત તો એ *poetry* લખવાનું બંધ કરી દેત અને *reels* બનાવત. અને એમાંય માયા જ મળી હોત.

Tibetan Buddhism-માં એક concept છે — *bardo*. મૃત્યુ અને પુનર્જન્મ વચ્ચેની અવસ્થા. આત્મા ત્યાં ભટકે છે, અનિર્ણિત. હું કહું છું — FOMO એ જીવતા જીવનો *bardo* છે. તમે ન અહીં છો, ન ત્યાં છો. તમે Zomato-ની લાઇનમાં છો, પણ તમારું મન કોઈકની Bali tripમાં છે. તમે પત્ની સાથે બેઠા છો, પણ મન ex-ની wedding photos પર છે. આ *bardo* કાયમી થઈ ગયું છે. મરવાની રાહ જોવાની જરૂર નથી, આપણે જીવતા જ ભટકીએ છીએ.

---

FOMO-નું સૌથી ઝીણું લક્ષણ શું છે? ખબર છે? — *party-માં જઈને party-ના photos Instagram પર મૂકવા અને પછી જોવું કે બીજા કેટલી party-માં ગયા છે.* આ *infinite loop* છે. તમે આનંદ લેતા નથી, તમે આનંદનું *documentation* કરો છો. અને documentation કરતી વખતે બીજાનું documentation જુઓ છો. પછી તમારું documentation ઓછું લાગે છે. પછી વધુ documentationવાળી party શોધો છો. આ ચક્ર એટલું ગૂઢ છે કે *Chakravyuh*-માં અભિમન્યુ પણ શરમાઈ જાય.

ગુજરાતીઓ તો FOMO-ના master છે. અમદાવાદનો ગુજરાતી ફક્ત એટલા માટે Goa જાય છે કારણ કે પડોશી ગયો હતો. Goa-માં દારૂ પીતો નથી, beach પર જતો નથી, ફક્ત photo પાડે છે. પાછો આવીને કહે છે — "Goa તો ઓવરરેટેડ છે." પછી બે મહિના પછી ફરી જાય છે. કારણ કે પડોશી બીજી વાર ગયો. *FOMO*-નું ગુજરાતી અનુવાદ — "પેલો ગયો તો હું કેમ ન જાઉં?"

---

*Solution* શું છે? મનોવિજ્ઞાનીઓ કહે છે — *mindfulness*. *digital detox*. *gratitude journal*. હું કહું છું — આ બધું વધુ એક FOMO છે. "મેં આજે ધ્યાન નથી કર્યું, પેલો તો રોજ કરે છે" — આ પણ FOMO જ છે. *spiritual* FOMO. સૌથી ખતરનાક જાત. કારણ કે એમાં તમે એવી વસ્તુ *miss* કરો છો જે તમને ખબર નથી કે એ છે કે નહીં.

સાચું સમાધાન? સાચું સમાધાન મરવામાં છે. ના, આત્મહત્યા નહીં. *ego*-ની મૃત્યુ. એ સમજવામાં કે તમે જે *miss* કરી રહ્યા છો એ ખરેખર *miss* કરવા જેવું કંઈ જ નથી. તમે જે જોઈ રહ્યા છો એ બીજાનું પણ FOMO છે — *filter* લગાવીને. દરેક *perfect photo* પાછળ બાવીસ *imperfect attempts* છે. દરેક *perfect life* પાછળ pending EMI છે. દરેક *perfect marriage* પાછળ અલગ ઓશીકાં છે.

---

હું છેલ્લે એટલું કહીશ — FOMO એ નવો રોગ નથી. FOMO હંમેશાં હતું. આદમ અને ઈવ-ને સફરજન એટલા માટે ખાધું કે સાપે કહ્યું — "ખાઈશ તો ભગવાન જેવો થઈ જઈશ." આ પહેલો FOMO advertisement હતો. સાપ પહેલો influencer હતો. અને આપણે હજુય એ જ સાપની વાત માનીએ છીએ. ફરક ફક્ત એટલો કે હવે સાપના હાથમાં *iPhone* છે.

અને અંતે એક વાત — આ નિબંધ વાંચીને જો તમને એવું લાગે કે "આ તો સરસ છે, મારે share કરવો જોઈએ, કોઈ ન વાંચે તો મારી intellectual image ઓછી લાગશે" — તો જાણજો, તમે હજુય બીમાર છો. અને હું પણ, કારણ કે હું આ લખ્યા પછી રાહ જોઈશ — કેટલા likes આવ્યા?

બીમાર એ એકલો દર્દી નથી. બીમાર આખો યુગ છે. અને ડોક્ટરો પોતે જ patients છે.

*— પરાગ રતનપરા*