આટલું જ જોઈતું હતું.

એક માણસ ટેબલ પર બેઠો છે. તેની સામે બિલ પડ્યું છે. તે જોઈ રહ્યો છે. કંઈ બોલતો નથી. પણ તેના ચહેરા પર—જો તમે ધ્યાનથી જુઓ—એક સૂક્ષ્મ ખેંચાણ છે. જડબામાં. આંખોની કિનારીએ.

આટલું જ જોઈતું હતું.

ગુરજિએફે કહ્યું હતું: માણસની અસલિયત જાણવી હોય તો બે જ વસ્તુ જુઓ—સેક્સ અને પૈસા. બાકી બધું નાટક છે. મહોરાં છે. પણ જ્યારે પૈસાની વાત આવે—ત્યારે મહોરું ઊતરી જાય છે. પોકેટબુક નર્વ. તે ચેતા જે સીધી આત્મા સુધી જાય છે.

---

રેસ્ટોરન્ટમાં એક જૂથ બેઠું છે. ભોજન થઈ ગયું. હવે બિલ આવશે. જુઓ કેવી રીતે દરેકના શ્વાસ બદલાય છે. કોણ ખિસ્સામાં હાથ નાખે છે. કોણ રાહ જુએ છે. કોણ ફોન તરફ જુએ છે જાણે કંઈક અગત્યનું આવ્યું હોય.

આ બધું ઊંઘમાં થાય છે. જાગૃતિ વિના.

માણસ વિચારે છે કે તે સભાન છે. પણ તે સભાન નથી. તે પ્રતિક્રિયાઓનું યંત્ર છે. પૈસા તેને ખેંચે છે—ડર દ્વારા, લાલચ દ્વારા, અધિકારની ભાવના દ્વારા. અને તે જાણતો પણ નથી કે ખેંચાઈ રહ્યો છે.

---

ગુરજિએફના સ્કૂલમાં—ચૂકવણી ફરજિયાત હતી.

કેમ?

કારણ કે માણસ જે સહેલાઈથી મળે છે તેની કદર કરતો નથી. આ માનવ સ્વભાવ છે. કડવો સત્ય છે. જ્ઞાન મફતમાં આપો—તે ધૂળમાં પડી રહેશે. પૈસા લો—તે સાંભળશે. ધ્યાન આપશે. કદાચ.

પણ આ માત્ર વ્યાપારી તર્ક નથી.

ચૂકવણી એ ફિલ્ટર હતું. ગુરજિએફ ન્યુરોટિક સ્વપ્નદ્રષ્ટાઓ ઇચ્છતા ન હતા. તેમને સક્ષમ માણસો જોઈતા હતા. જે પૈસા કમાઈ શકે. જે વ્યવહારમાં ઊભા રહી શકે. જે જીવનની ઝંઝાવાતમાં ટકી શકે.

કારણ કે આંતરિક કાર્ય—તે ઝંઝાવાતથી ઓછું નથી.

---

અને ત્યાગ. ત્યાગ પણ છે.

ચૂકવણી એ ત્યાગ છે. કાલ્પનિક મૂલ્યોનો ત્યાગ. એ પૈસા જે તમે બીજે વાપરી શકતા હતા—મોજશોખમાં, દેખાડામાં, સંગ્રહમાં—તે તમે આપી દો છો. કશુંક ઊંચા માટે. કશુંક અદૃશ્ય માટે.

આ અઘરું છે.

કારણ કે પૈસા—તે માત્ર કાગળ નથી. તે સંચિત સમય છે. સંચિત શ્રમ છે. તમારા જીવનનો ટુકડો છે. અને તે ટુકડો આપવો—તે પીડાદાયક છે. પણ તે જ પીડા—તે જ દરવાજો છે.

---

ગુરજિએફ પોતે વેપારી હતા. ઢોરનો વેપાર. તેલનો વેપાર. રેસ્ટોરન્ટ ચલાવી. સિનેમા ચલાવ્યું. ૧૯૧૨માં—દસ લાખ રૂબલ કમાયા.

કેમ?

પોતાની શોધ માટે. Institute for the Harmonious Development of Man સ્થાપવા માટે. તે પૈસા પોતા માટે ન હતા. તે સાધન હતા. માર્ગ હતા.

તે કહેતા: "ઘેટાંની ઊન કાતરવી." મજાકમાં કહેતા. પણ ગંભીરતાથી કરતા. જેમની પાસે હતા—તેમની પાસેથી લેવું. જેમની પાસે ન હતા—તેમને આપવું.

તે પોતે? સાદગીથી જીવતા. મોટા ઘરમાં નહીં. મોંઘી ગાડીમાં નહીં. તેમની આસપાસ—સગાં-વ્હાલાં, આશ્રિતો, "પેન્શનર્સ"—તે બધાને પોષતા. તેમનું ધન—તેમનું ન હતું.

---

પણ સામાન્ય માણસ?

તે ઊંઘમાં છે. "જાગતી ઊંઘ"માં.

તે પૈસા પાછળ દોડે છે. કેમ? તે જાણતો નથી. ખરેખર જાણતો નથી. કહેશે—સુરક્ષા માટે. પરિવાર માટે. ભવિષ્ય માટે. પણ ઊંડાણમાં?

અહંકાર. મિથ્યાભિમાન. દેખાડો.

ગુરજિએફે કહ્યું: સામાન્ય માણસ—તે અંગત રસમાં, મિથ્યાભિમાનમાં, સંતાનોના સુખમાં ડૂબેલો છે. સ્વાર્થ તેના આખા અસ્તિત્વને ગળી ગયો છે. તે જાણતો નથી કે તે ગુલામ છે.

---

એક "અજીબ રોગ" છે આ પૃથ્વી પર. ગુરજિએફે વ્યંગમાં કહ્યું.

શું રોગ?

કે માણસની સાક્ષરતા, તેનો દરજ્જો, તેની પ્રતિષ્ઠા—તે ત્યારે જ પ્રગટ થાય જ્યારે તેનું ભાડું ત્રણ મહિના અગાઉથી ભરાયેલું હોય. નહીં તો? તે કોઈ નથી.

આ રોગ છે. અને લગભગ બધા ચેપગ્રસ્ત છે.

---

માણસ "સુખ" શોધે છે. પૈસા દ્વારા. મોટું ઘર. સારી ગાડી. વિદેશ પ્રવાસ. સામાજિક માન્યતા.

પણ આ સુખ—તે બાહ્ય છે. અને બાહ્ય સુખ—તે ક્યારેય ટકતું નથી. તે રેતી છે. આંગળીઓ વચ્ચેથી સરકી જાય છે.

આંતરિક સુખ? તે અલગ છે.

તે યાંત્રિકતા સામે જવાથી આવે છે. પોતાની પ્રતિક્રિયાઓ જોવાથી આવે છે. જ્યારે ગુસ્સો આવે—અને તમે ન કરો. જ્યારે લાલચ જાગે—અને તમે અટકો. જ્યારે ડર ઊઠે—અને તમે ઊભા રહો.

આ સુખ—તે કોઈ ખરીદી શકતું નથી.

---

ફરી એ માણસ. ટેબલ પર.

બિલ હજી ત્યાં છે. તેણે કાર્ડ કાઢ્યું. ચૂકવણી કરી. ટિપ આપી. ઊભો થયો.

બહાર નીકળતાં—તેના ચહેરા પર શું છે? રાહત? પીડા? કે કશું જ નહીં?

જો તમે જોઈ શકો—ખરેખર જોઈ શકો—તો તમે તેને જાણી શકો. તેના બધા મહોરાં ઉતારીને. તેની અસલિયત સુધી.

પણ પહેલાં—તમારે તમારી જાતને જોવી પડશે.

તમારું બિલ. તમારી પ્રતિક્રિયા. તમારો અરીસો.

---

**— પરાગ રતનપરા**