ઝેનોહોર્મેસિસ

કુદરતમાં એક વિચિત્ર નિયમ ચાલે છે: વનસ્પતિ જ્યારે ભયંકર તાણમાં હોય ત્યારે જે રસાયણ બનાવે છે, તે ખાવાથી બીજા જીવનું આયુષ્ય વધી જાય છે. આ વિચારને વિજ્ઞાન 'ઝેનોહોર્મેસિસ' કહે છે. દુકાળ પડે, સૂર્યનો આકરો તડકો પડે કે કીડાઓ હુમલો કરે ત્યારે છોડ પોતાના બચાવ માટે પોલિફીનોલ જેવા જટિલ તત્ત્વો પેદા કરે છે. પ્રાણી કે માણસ જ્યારે આ પીડામાંથી ઊગેલા છોડને ખાય છે, ત્યારે તેના પોતાના કોષો ચેતી જાય છે. શરીરને સંકેત મળે છે કે વાતાવરણ કઠણ બન્યું છે, માટે અંદરની ઇમ્યુનિટી અને આયુષ્ય વધારવાની સિસ્ટમ આપોઆપ ચાલુ થઈ જાય છે. બીજાના સંઘર્ષનો રસ ચૂસીને આપણે મજબૂત બનીએ છીએ.

આ સિદ્ધાંત હાર્વર્ડના વૈજ્ઞાનિક ડેવિડ સિંકલેર અને તેમના સાથી કોનરાડ હોવિટ્ઝે ઈસવીસન ૨૦૦૩માં રજૂ કર્યો હતો. હોર્મેસિસ એટલે ઓછા પ્રમાણમાં મળેલો ઝેર જેવો તણાવ શરીરને ધારદાર બનાવે. ઝેનોહોર્મેસિસ એટલે આ પ્રક્રિયા એક પ્રજાતિમાંથી બીજી પ્રજાતિમાં પહોંચે. ગ્રીનહાઉસમાં એરકન્ડિશન જેવી સાનુકૂળતા વચ્ચે ઊછરેલા મોળા ટમેટાં ખાવાથી કંઈ વળતું નથી. જે વેલ પથરાળ જમીન અને આકરા તાપ સામે લડીને ટકી રહી હોય, તેના ફળમાં ઔષધિ જેવી તાકાત ભરાય છે.

આ નિયમ ફક્ત બોટની કે જીવવિજ્ઞાનનો નથી, સમગ્ર માનવવ્યવસ્થાનો છે. જે માણસ ફક્ત અનુકૂળતાઓમાં મોટો થયો છે તેની પાસે કટોકટી સામે લડવાની કોઈ કુદરતી એન્ટિબોડી હોતી નથી. બીજાના તૂટવાના અનુભવોમાંથી ચેતવણીનો સંકેત પકડી લેવાની આવડત માણસને બચાવી લે છે. આસપાસની દુનિયામાં જ્યારે તંગી ફેલાય ત્યારે ડરી જવાને બદલે પોતાનું આંતરિક માળખું સજ્જડ કરી લેવું, એ જ ખરો વિવેક છે.

સુરતના હીરા બજાર કે કાપડ માર્કેટમાં આ સિદ્ધાંત લોહીમાં વહે છે. મહિધરપુરા કે વરાછાના કોઈ જૂના દલાલને પૂછો તો ખબર પડે કે વેપારની ખરી તેજી કટોકટીના અનુભવમાંથી જન્મે છે. જ્યારે વૈશ્વિક મંદી કે યુદ્ધના લીધે પશ્ચિમના દેશોમાં ઓર્ડર ઘટે છે, ત્યારે આ બજાર ફક્ત રોદણાં નથી રોતું. પેઢીઓ પોતાના ખર્ચા અડધા કરી નાખે છે, કારીગરો નવી ટેકનોલોજી શીખે છે અને છેલ્લી પાઈનું પ્લાનિંગ કડક બનાવી દે છે. વૈશ્વિક બજારનો તણાવ સુરતના વેપારીના આંતરિક વહીવટને વધુ લોખંડી બનાવી દે છે. સંકટ બહાર આવ્યું હતું, પણ એની ઝાળે અંદરની આખી વ્યવસ્થાને લાંબા ગાળા માટે અમર કરી દીધી.

જે વૃક્ષે ક્યારેય વાવાઝોડું જોયું નથી, એનું લાકડું ક્યારેય વહાણ બનાવવા લાયક બનતું નથી.