સંભાવનાની ખોટી બાજુનો ભ્રમ

કોઈ તમને કહે કે આજે વરસાદ પડવાની સંભાવના ૩૦ ટકા છે. તમે છત્રી લીધા વગર બહાર નીકળો છો અને ધોધમાર વરસાદ તૂટી પડે છે. તમે તરત હવામાન વિભાગને ગાળો આપો છો: ‘આમને કશી ખબર પડતી નથી!’ આ તમારો ભ્રમ છે. ૩૦ ટકાનો અર્થ શૂન્ય ટકા નહોતો થતો. આ માનસિક ખામીને ‘રોંગ-સાઈડ-ઓફ-મેબી ફેલેસી’ કહે છે.

આ વિચાર અમેરિકન આંકડાશાસ્ત્રી નેટ સિલ્વરે પોતાના પુસ્તક ધ સિગ્નલ એન્ડ ધ નોઈઝમાં સ્પષ્ટ કર્યો હતો. માણસનું મગજ અનિશ્ચિતતા સહન કરી શકતું નથી. આપણે બધું જ કાળું અથવા ધોળું જોવું છે—હા કે ના, જીત કે હાર. જ્યારે કોઈ વિશ્લેષક કહે કે એક ઘટના બનવાની શક્યતા ૭૦ ટકા અને ન બનવાની ૩૦ ટકા છે, ત્યારે લોકો ૭૦ને સો ટકા માની લે છે. જો પેલી ૩૦ ટકાવાળી વાત સાચી પડી જાય, તો લોકો આગાહી કરનારને મૂર્ખ ગણે છે. સંભાવના અને ચોક્કસાઈ વચ્ચેનો આ ભેદ લોકો ભૂલી જાય છે.

આપણે પરિણામ પરથી નિર્ણયની ગુણવત્તા માપવાની ગંદી આદત ધરાવીએ છીએ. જો કોઈ નિર્ણય લેતી વખતે જોખમ ૨૦ ટકા હતું, અને કમનસીબે એ જ ૨૦ ટકાવાળી આફત આવી ગઈ, તો આપણે કહીએ છીએ કે નિર્ણય જ ખોટો હતો. હકીકતમાં નિર્ણય સાચો હતો, પાસા ઊંધા પડ્યા. સંભાવનાની રમત હંમેશાં પરિણામોની પેલે પાર હોય છે.

આ રોગ આપણા ઘરસંસારમાં રોજ જોવા મળે છે. વહુ રવિવારે સાંજે સાસુને પૂછે છે કે બહાર જમવા જવું છે કે ઘરે ખીચડી બનાવવી છે? સાસુ કહે, ‘મને ૮૦ ટકા તો બહાર જમવાનું મન છે, પણ જોજે તબિયત ન બગડે.’ વહુ આખી ફેમિલીને રેસ્ટોરન્ટ લઈ જાય છે. બીજા દિવસે સાસુનું પેટ બગડે એટલે ઘરમાં કકળાટ શરૂ: ‘મેં તો પહેલેથી ના પાડી હતી, તેં મારું સાંભળ્યું જ નહીં!’ સાસુ પોતે ભૂલી ગયા કે એમણે વીસ ટકા શંકા રાખી હતી, ચોખ્ખી ના નહોતી પાડી. માણસ જ્યારે અનિશ્ચિત હોય ત્યારે પોતાની જવાબદારી ખંખેરવા માટે બીજાના માથે સંભાવનાનું ઠીકરું ફોડે છે.

જીવન કોઈ ગણિતનો ચોક્કસ દાખલો નથી, સંભાવનાઓની રમત છે; પાસા ઊંધા પડે ત્યારે ગણતરી ખોટી નહોતી હોતી, માત્ર નસીબ પાતળું હોય છે.