વાઉ ફેક્ટર

કોઈ વસ્તુ જોઈને મોંમાંથી અનાયાસ નીકળી જાય: વાહ! આ પહેલી નજરનો ચમકારો છે. માર્કેટિંગ અને ડિઝાઇનિંગની દુનિયાએ આ લાગણીને પકડીને એક નિયમ બનાવી દીધો. તેનું નામ વાઉ ફેક્ટર. સામાન્ય ઉપયોગીતા પૂરતી નથી. વસ્તુ કામ કરે તે તો પાયાની જરૂરિયાત છે, પણ સામેવાળાને જોતાંવેંત સ્તબ્ધ કરી દે તેવો કોઈ એક તણખો તેમાં હોવો જોઈએ. સ્ટીવ જોબ્સ પોતાના નવા પ્રોડક્ટના લોન્ચિંગ વખતે સ્ટેજ પરથી કવરમાંથી લેપટોપ કાઢતા ત્યારે આખો હોલ શ્વાસ રોકીને જોતો. એ વાઉ ફેક્ટર હતું.

આ વિચાર વેપાર, જાહેરાતો અને બિઝનેસ પ્રેઝન્ટેશનમાંથી ઉભરીને આપણા રોજિંદા જીવનમાં ઘૂસ્યો છે. આ કોઈ એક સંશોધકની લેબમાં પેદા થયેલો સિદ્ધાંત નથી, પણ આધુનિક સ્પર્ધાનું કડવું સત્ય છે. બજારમાં સરેરાશ હોવું એ ગુનો છે. જો તમારી પાસે કોઈ અણધાર્યો ગુણ કે દ્રશ્યમાન આંચકો નથી, તો તમે ભીડમાં ખોવાઈ જવાના. લોકો તર્ક પછી વાપરે છે, આશ્ચર્ય પહેલા અનુભવે છે. આ ફેક્ટર સીધો માણસના મગજના ઉત્તેજના કેન્દ્ર પર હુમલો કરે છે.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે અમદાવાદના પુસ્તકાલયમાં યુપીએસસીની તૈયારી કરતો ઉમેદવાર આ જ જાળમાં ફસાય છે. મુખ્ય પરીક્ષામાં લાખો વિદ્યાર્થીઓ લગભગ એક સરખા પાઠ્યપુસ્તકો વાંચીને ઉત્તર લખે છે. બધા જ મુદ્દાસર લખે છે. તપાસનાર પ્રોફેસર દિવસમાં બસો નકલો તપાસીને કંટાળી ગયો હોય છે. ત્યારે કોઈ એક ઉમેદવાર પોતાના જવાબોમાં એવું અનોખું રેખાચિત્ર દોરે છે, કે કોઈ અપ્રચલિત કેસ સ્ટડી ટાંકે છે, જે વાંચીને પરીક્ષકની પેન અટકી જાય. એ પાના પર વાઉ ફેક્ટર કામ કરી ગયું. પછી ઇન્ટરવ્યૂમાં પણ માત્ર સાચા જવાબો નહીં, તમારો આત્મવિશ્વાસ કે બોલવાની ચોક્કસ લઢણ આ જ જાદુ ઊભો કરે છે.

પણ આ સિક્કાની બીજી બાજુ જોખમી છે. માત્ર ચમકારો બતાવવા જતાં ઘણી વાર પાયો નબળો રહી જાય છે. જો પાયાનું જ્ઞાન કે નક્કર સામગ્રી ન હોય અને માત્ર બહારનો દેખાડો હોય, તો ભ્રમ તૂટતાં વાર નથી લાગતી. ટેબલ પર સજાવેલી થાળી ગમે તેટલી સુંદર લાગે, અંદરનું ભોજન સ્વાદિષ્ટ ન હોય તો પહેલો કોળિયો જ અસલીયત બહાર લાવી દે છે. માટે, પાયાનું કામ પૂરું થયા પછી જ વાઉ ફેક્ટર કામનું છે.

સામાન્ય માણસ નિયમો પ્રમાણે કામ પૂરું કરે છે. ચતુર માણસ તેમાં એક એવી સળી કરે છે જે આંખમાં વસી જાય.