જીતો તો વળગી રહો, હારો તો બદલો

જીવનની મોટાભાગની રમતો ગણિત કરતાં વર્તણૂક પર વધુ ચાલે છે. આ અલ્ગોરિધમ એકદમ સીધો છે: જો તમારો દાવ સફળ રહ્યો, તો એ જ રસ્તો પકડી રાખો. જો પરિણામ હારમાં આવ્યું, તો તરત જ વ્યૂહરચના બદલી નાખો. સંભળાય છે પ્રાથમિક, પણ માણસો આટલું સાદું કામ કરી શકતા નથી. લોકો જીત્યા પછી અહંકારમાં આવીને અખતરા કરવા માંડે છે, અને હાર્યા પછી પણ એ જ ભૂલને વળગી રહે છે જેને તેઓ ‘સંઘર્ષ’નું ગૌરવશાળી નામ આપે છે.

ગેમ થિયરીમાં આ નિયમને ‘પાવલોવ સ્ટ્રેટેજી’ પણ કહે છે. ૧૯૯૩માં માર્ટિન નોવાક અને કાર્લ સિગમંડ નામના ગણિતશાસ્ત્રીઓએ સાબિત કર્યું કે વારંવાર રમાતી અનિશ્ચિત રમતોમાં ‘ટીટ-ફોર-ટેટ’ કરતાં પણ આ પદ્ધતિ લાંબા ગાળે વધુ પરિણામ આપે છે. પ્રકૃતિનો નિયમ ક્રૂર પણ વ્યવહારુ છે: જે કામ કરે છે તેને વળગી રહો, જે નિષ્ફળ ગયું તેને તત્કાળ છોડી દો. આમાં કોઈ ભાવનાત્મક ડ્રામાને સ્થાન નથી.

આ વિચાર શા માટે મહત્વનો છે? કારણ કે આપણી પાસે મર્યાદિત સમય અને સાધનો છે. મોટાભાગના લોકો ઊંધું કરે છે. એક સોદો નફો કરાવે એટલે અધીરા થઈને બીજે કૂદકો મારે છે. બીજી તરફ, ખોટા નિર્ણયમાં પૈસા કે પ્રતિષ્ઠા ડૂબી રહી હોય છતાં ‘હવે સુધરશે’ એવી આંધળી આશામાં બેસી રહે છે. આ હઠાગ્રહ મૂર્ખાઈ છે. હાર એ સંદેશ છે કે આ પદ્ધતિ સડી ગઈ છે; તેને બદલવામાં ક્ષણનો પણ વિલંબ ન થવો જોઈએ.

ભારતીય કુસ્તીના અખાડામાં આ દ્રશ્ય સ્પષ્ટ દેખાય છે. ધારો કે હરિયાણાનો એક પહેલવાન ઓલિમ્પિક્સના ટ્રાયલ્સમાં મેદાન પર ઊતરે છે. પહેલા રાઉન્ડમાં એણે હરીફના પગ પકડીને ‘ઢાક’ દાવ માર્યો અને પોઇન્ટ મળ્યા. હવે આ અલ્ગોરિધમ કહે છે: જ્યાં સુધી આ ચાલે છે, ત્યાં સુધી આ જ કરો. નવો પંચ પ્રયોગ કરવાની જરૂર નથી. પણ જો સામો પહેલવાન એ દાવ કાપી નાખે અને આપણા વાળાને નીચે પાડી દે, તો બીજા રાઉન્ડમાં ફરી એ જ પગ પકડવા જવું એ આત્મહત્યા છે. ત્યાં તુરંત દાવ બદલીને ભારતવંશી કમર પકડવી પડે. જે રમતવીર આટલી ઝડપથી અહંકાર બાજુ પર મૂકીને રણનીતિ બદલે છે, એ જ પોડિયમ પર તિરંગો ફરકાવે છે.

જે જીતાડે છે એ જ તમારો ધર્મ છે, અને જે હરાવે છે તેને ત્યજી દેવો એ જ બુદ્ધિ છે.