અર્થ શોધવાની જિજીવિષા

માણસને જીવવા માટે માત્ર રોટલી કે સેક્સની ભૂખ નથી હોતી. એને જિંદગીનો કોઈ ઠોસ અર્થ જોઈએ છે. ઑસ્ટ્રિયન મનોચિકિત્સક વિક્ટર ફ્રેન્કલે બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન નાઝી યાતના શિબિરોની નર્કાગાર યાતનાઓ વેઠ્યા પછી આ સિદ્ધાંત આપ્યો હતો. એમણે જોયું કે કેમ્પમાં એવા કેદીઓ ઝડપથી મરી જતા હતા જેમણે જીવનનો હેતુ ગુમાવી દીધો હતો. ફ્રેન્કલનું કહેવું હતું કે સિગ્મંડ ફ્રોઈડનો 'સુખ મેળવવાનો સંકલ્પ' કે આલ્ફ્રેડ એડલરનો 'સત્તા મેળવવાનો સંકલ્પ' અધૂરા છે. માણસનું પ્રાથમિક પ્રેરકબળ અર્થ શોધવાની આંતરિક તરસ છે.

જો જીવનમાં કોઈ નક્કર ‘શા માટે’ મળી જાય, તો માણસ કોઈપણ ‘કેવી રીતે’ સહન કરી લે છે. આ કોઈ ફિલસૂફીની ચર્ચા નથી, રોજિંદી હકીકત છે. જ્યારે આ અર્થ ગાયબ થઈ જાય છે, ત્યારે માણસની અંદર એક ભયાનક શૂન્યાવકાશ પેદા થાય છે. એ શૂન્યતાને ભરવા માટે લોકો પૈસા, સત્તા કે નશાની પાછળ આંધળી દોડ લગાવે છે. સુખ પાછળ ભાગવાથી સુખ ક્યારેય નથી મળતું. સુખ એ કોઈ મોટા હેતુની આડપેદાશ છે.

આપણા લગ્ન અને નાત-જાતના માહોલમાં આ માનસિકતા સ્પષ્ટ પકડાય છે. ધારો કે એક સુખી પરિવારનો યુવાન સગાઈ માટે પચાસ મુરતિયાઓ જોઈ ચૂક્યો છે. છોકરી સુંદર છે, ખાનદાન મોટું છે, દહેજની ચિંતા નથી, છતાં લગ્ન પછી બે જ વર્ષમાં એનું મન ખાલીપો અનુભવે છે. સામાજિક રિવાજો અને નાતની વાહવાહ પૂરું જીવન નથી. બીજી તરફ, એવો યુવાન જુઓ જેણે પોતાની નાતના જૂનવાણી નિયમો સામે લડીને, પરિવારની નારાજગી વહોરીને પણ એક ગંભીર બીમારીવાળી પાર્ટનર સાથે આખી જિંદગી ઊભા રહેવાનો નિર્ણય કર્યો. ત્યાં રોજ સંઘર્ષ છે, સામાજિક ટોણા છે, પણ એની આંખોમાં તેજ છે. એનું દાંપત્ય માત્ર મેળાવડો નથી, એક મિશન છે.

આપણે સમાજમાં બધું ગોઠવી દઈએ છીએ: બંગલો, ગાડી અને નાતમાં પ્રતિષ્ઠા. પણ રાત્રે પલંગ પર પડ્યા પછી સવાલ પૂછાય છે કે હું શા માટે સવારે જાગું છું? જો એનો ઉત્તર તમારી પાસે નથી, તો દુનિયાના તમામ ભૌતિક વૈભવો તમને આંતરિક હતાશામાંથી બચાવી શકવાના નથી.

જેની પાસે જીવવાનું કારણ નથી, એ માત્ર શ્વાસ લેવાની મજૂરી કરે છે.