ભાડમાં ગયું વલણ

નિયમ તૂટે એટલે માણસ બેફામ બને છે. આ માનસિક બીમારીનું નામ છે: ‘વોટ-ધ-હેલ મોમેન્ટ’. તમે કડક ડાયેટ પર છો. નક્કી કર્યું છે કે ખાંડ નહીં અડવી. પણ બપોરે ભૂલથી એક ગુલાબજાંબુ મોંમાં મુકાઈ ગયું. હવે મગજમાં ધડાકો થાય છે: ‘ચાલો, ડાયેટ તો તૂટી ગયું. હવે ભાડમાં ગયું બધું.’ પછી સાંજે માણસ અડધો કિલો કાજુકતરી ઝાપટી જાય છે. આત્મનિયંત્રણની નાની તિરાડ આખા ડેમને તોડી નાખે છે. મનોવિજ્ઞાની જેનેટ પોલિવી અને પીટર હર્મને ૧૯૭૫માં ડાયેટિંગ કરનારા લોકોના પ્રયોગો પરથી આ સિદ્ધાંત તારવ્યો હતો.

આ માત્ર ખાણીપીણી પૂરતું સીમિત નથી. આ માનવીય અહંકાર અને લાચારીનું અજીબ મિશ્રણ છે. માણસ ‘સંપૂર્ણ સચ્ચાઈ’ અથવા ‘સંપૂર્ણ પતન’—આ બે છેડા વચ્ચે જ જીવવા ટેવાયેલો છે. એક નાની ભૂલ થાય એટલે તેને સુધારવાને બદલે આપણે આત્મસમર્પણ કરી દઈએ છીએ. જાણે થયેલી ભૂલને યોગ્ય ઠેરવવા માટે આપણે તેનાથી દસ ગણી મોટી ભૂલ કરવી જરૂરી હોય. સંયમની સીમારેખા કાલ્પનિક હોય છે. એ એક વાર ઓળંગાઈ એટલે પાછા વળવાનો રસ્તો બંધ થઈ ગયો એવો ભ્રમ પેદા થાય છે.

ભારતના કોર્પોરેટ જગતમાં આ રોગ અબજો રૂપિયા બાળી નાખે છે. ધારો કે એક મોટી કંપનીએ નવી પ્રોડક્ટના લોન્ચિંગ માટે પચાસ કરોડ રૂપિયાનું બજેટ રાખ્યું હતું. કામ ખોરંભે ચડ્યું અને સમયમર્યાદા ચૂકાઈ ગઈ. વધારાના પાંચ કરોડનો ધુમાડો થઈ ગયો. હવે બોર્ડરૂમમાં સીઈઓ શિસ્ત ગુમાવી બેસે છે: ‘પ્રોજેક્ટ મોડો તો થઈ જ ગયો છે, હવે ભાડમાં ગયું બજેટ! લાવો શાહરૂખ ખાનને, મૂકો પ્રાઈમ ટાઈમ પર જાહેરાતો.’ એક નાની નિષ્ફળતા ઢાંકવા આખી તિજોરી ખાલી કરી દેવાય છે. શરૂઆતની પાંચ કરોડની ભૂલ અંતે પાંચસો કરોડનું નુકસાન બની જાય છે.

બિઝનેસ હોય કે અંગત જીવન, આ ક્ષણ ઓળખતા શીખવું પડે. જ્યારે પણ મનમાં અવાજ આવે કે ‘હવે તો બધું બગડી ગયું છે, હવે શું ફેર પડે છે?’, ત્યારે બરાબર ચેતવાનો સમય હોય છે. સાયકલનું એક ટાયર પંચર થાય તો કોઈ માણસ બાકીના ત્રણ ટાયર જાતે ફોડી નાખતો નથી. પણ નિર્ણય લેતી વખતે બુદ્ધિશાળી મેનેજરો પણ આવું જ ગાંડપણ કરે છે. નાની લપસણી પછી સીધા ખાઈમાં કૂદી પડવાની આ આદત આખી કારકિર્દી સાફ કરી નાખે છે.

એક ડાઘ લાગ્યા પછી આખા કપડાને કાદવમાં ફેંકી દેવું એ સંયમ નથી, અહંકારી મૂર્ખામી છે.