આ શું છે પ્રતિક્રિયા

જંગલમાં ચાલતા હો અને અચાનક ડાળખી તૂટવાનો અવાજ આવે ત્યારે શરીર જડવત થઈ જાય છે. કાન સરવા થાય છે. આંખો એ અવાજની દિશામાં ઘૂમે છે. શ્વાસ અટકી જાય છે. આ ડર નથી. આ લડાઈ કે પલાયન પણ નથી. આ તો મગજની તપાસણી છે. વિજ્ઞાન આને ઓરિએન્ટિંગ રિસ્પોન્સ કહે છે. પણ સાદી ભાષામાં આનું નામ છે: 'આ શું છે પ્રતિક્રિયા'. જ્યારે પર્યાવરણમાં કંઈક અજાણ્યું ઘટે, ત્યારે ચેતના બીજા બધા કામ બાજુ પર મૂકીને પૂછે છે કે આ શું બન્યું?

આ વિચાર રશિયન વિજ્ઞાની ઈવાન પાવલોવે દુનિયા સામે મૂક્યો હતો. કૂતરાઓ પર પ્રયોગ કરતી વખતે એમણે જોયું કે નાનકડો અજાણ્યો ખખડાટ પણ પ્રાણીનું પૂરું ધ્યાન ખેંચી લે છે. રશિયનમાં તેમણે એને પૂછ્યું: 'શ્તો તાકોયે?' એટલે કે 'આ શું છે?' આપણી નર્વસ સિસ્ટમ સદીઓથી શિકારીઓ વચ્ચે જીવીને ઘડાઈ છે. નવો અવાજ જોખમ હોઈ શકે અથવા ખોરાક. જ્યાં સુધી એ નક્કી ન થાય, ત્યાં સુધી મગજ બાકી બધું ભૂલી જાય છે.

આ પ્રતિક્રિયા આપણું રક્ષણ કરે છે, પણ આધુનિક જમાનામાં એનું સૌથી મોટું શોષણ થાય છે. તમારા સ્માર્ટફોનનું ટિંગ કે લાલ રંગનું નોટિફિકેશન પ્રાચીન મગજ માટે જંગલની એ તૂટેલી ડાળખી જેવું છે. કામ ગમે તેટલું અગત્યનું હોય, આંખ સ્ક્રીન તરફ ફરી જ જાય છે. ધ્યાન ભંગ થવાનું કારણ આપણી નબળી ઈચ્છાશક્તિ નથી, કરોડો વર્ષ જૂનું જૈવિક પ્રોગ્રામિંગ છે. જે ક્ષણે તમે આ મિકેનિઝમને સમજો છો, એ જ ક્ષણે તમે ટેકનોલોજીના ગુલામ બનતા અટકી શકો છો.

આપણા ઇતિહાસમાં યુદ્ધો કેવળ હથિયારોથી નહીં, આ પ્રતિક્રિયાના દાવપેચથી જીતાતા. મરાઠા સેનાપતિઓ કે રાજપૂત કિલ્લેદારો રાત્રિના છાપામાર હુમલામાં આ જ ટેકનિક વાપરતા. કિલ્લાની ઉત્તર દિશામાં ખોટા ઢોલ પીટીને કે મશાલો સળગાવીને અવાજ ઊભો કરાતો. મુઘલ સેનાપતિઓનું ધ્યાન ઉત્તર તરફ વળી જતું. તેમની આંખો અને દારૂગોળો એ દિશામાં ગોઠવાઈ જતો. પેલી સહજ પ્રતિક્રિયાએ તેમનું ધ્યાન બાંધી લીધું, અને ખરો હુમલો દક્ષિણના નાના દરવાજેથી થઈ જતો હતો.

જે તમારું ધ્યાન અજાણી દિશામાં ખેંચી શકે છે, એ તમારા નિર્ણયો પર રાજ કરે છે.