વ્હેલ કર્વ

વેપારમાં દરેક ગ્રાહક કમાણી નથી કરાવતો. ઘણા માત્ર ખર્ચો વધારે છે. એકાઉન્ટિંગમાં આ સ્થિતિને દર્શાવવા માટે એક આલેખ વપરાય છે, જેનો આકાર સમુદ્રની વ્હેલ માછલીની પીઠ જેવો ઊંચો થઈને પછી નીચે બેસી જાય છે. તેને 'વ્હેલ કર્વ' કહે છે. નિયમ સાદો છે: તમારા ટોચના ૨૦ ટકા ગ્રાહકો કંપનીનો ૧૫૦ થી ૨૦૦ ટકા જેટલો નફો રળી આપે છે. વચ્ચેના સાઠ ટકા ગ્રાહકો માંડ પોતાનો ખર્ચ કાઢે છે. અને બાકીના છેલ્લા વીસ ટકા લોકો વાસ્તવમાં તમારો નફો ખાઈ જાય છે.

આ વિચાર હાર્વર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલના પ્રોફેસર રોબર્ટ કેપ્લાને એક્ટિવિટી-બેઝ્ડ કોસ્ટિંગના સંદર્ભમાં લોકપ્રિય બનાવ્યો. ધંધાદારીઓ લાંબા સમય સુધી કુલ ટર્નઓવર જોઈને રાજી થતા હતા. કેપ્લાને બતાવ્યું કે કુલ વેચાણ અને ચોખ્ખો નફો બે સાવ જુદી વસ્તુઓ છે. જે ગ્રાહક સૌથી વધુ બૂમાબૂમ કરે છે, અનંત ડિસ્કાઉન્ટ માંગે છે અને દિવસમાં દસ વાર સર્વિસ બોલાવે છે, તે હિસાબના ચોપડે કંપનીને લૂંટી રહ્યો હોય છે.

આ ગણિત ફક્ત કોર્પોરેટ કંપનીઓ પૂરતું મર્યાદિત નથી, સામાજિક કે ધાર્મિક આયોજનોમાં પણ આ જ તમાશો ચાલે છે. સુરત કે અમદાવાદમાં સોસાયટીના નવરાત્રિ મહોત્સવનું બજેટ જુઓ. સો ફ્લેટની સોસાયટીમાં માંડ પંદર પરિવારો એવા હોય છે જે મોટું દાન આપે છે, સ્પોન્સર લાવે છે અને ઉત્સવનો આખો આર્થિક ભાર ઉપાડે છે. એ વ્હેલ માછલીની ઊંચી પીઠ છે. પચાસ પરિવારો નિયમિત ફાળો આપીને શાંતિથી ગરબે ઘૂમે છે.

અસલી મુસીબત બાકીના વીસ ઘરોની છે. આ એવા લોકો છે જે પાંચસો રૂપિયાનો ફાળો આપવા માટે ચાર મીટિંગો બગાડે છે. ડીજેના અવાજથી માંડીને પ્રસાદના પેકેટની સાઇઝ સુધીની પચાસ ફરિયાદો નોંધાવે છે. છેલ્લે વીઆઈપી પાસની માંગણી પણ એમની જ સૌથી મોટી હોય છે. આવા લોકો તરફથી આવતી રકમ કરતાં તેમના નખરાં સંભાળવાનો ખર્ચ અને કડાકૂટ વધી જાય છે. તેઓ નફો વધારતા નથી, નફો ગળી જાય છે.

જે લોકો સૌથી ઓછું આપે છે, તેઓ જ સૌથી વધુ ધ્યાન માંગે છે. એમને રાજી રાખવા જતાં ઉત્સવ અને ધંધો બંને ડૂબે છે.