વર્થર અસર

કોઈ એક માણસ જાહેરમાં પોતાનો જીવ ટૂંકાવે અને પછી અચાનક બીજા અનેક લોકો એ જ રસ્તે ચાલવા માંડે. આ કોઈ સંયોગ નથી, એક વિકૃત માનસિક ચેપ છે. જ્યારે કોઈ જાણીતી વ્યક્તિના મોતના સમાચારો અખબારો અને ટીવી પર સનસનાટી મચાવીને પીરસાય છે, ત્યારે હતાશ મગજને તે બહાદુરી લાગે છે. આ નકલખોર આત્મહત્યાની પ્રક્રિયાને સમાજશાસ્ત્રમાં વર્થર અસર કહે છે.

આ નામ જર્મન લેખક ગોથેની ૧૭૭૪ની નવલકથા 'ધ સોરોઝ ઓફ યંગ વર્થર' પરથી આવ્યું. એ વાર્તાનો નાયક પ્રેમભંગમાં પોતાની જાતને ગોળી મારી દે છે. કિતાબ એટલી પ્રખ્યાત થઈ કે આખા યુરોપમાં યુવાનોએ એ જ રીતે આત્મહત્યા કરવાનું શરૂ કરી દીધું. પરિણામે કેટલાક દેશોમાં ચોપડી પર પ્રતિબંધ મૂકવો પડ્યો હતો. ૧૯૭૪માં અમેરિકન સમાજશાસ્ત્રી ડેવિડ ફિલિપ્સે આ વર્તણૂકનો ઊંડો અભ્યાસ કરીને તેને સત્તાવાર રીતે આ નામ આપ્યું.

આ નિયમ બતાવે છે કે માણસનું મન અનુકરણનું ગુલામ છે. જ્યારે કોઈ હતાશ વ્યક્તિ બીજા કોઈની આત્મહત્યાનું અતિશયોક્તિભર્યું અને લાગણીશીલ કવરેજ જુએ છે, ત્યારે તેને લાગે છે કે પોતાની પીડામાંથી છૂટવાનો આ જ એકમાત્ર રસ્તો છે. મીડિયા ઘણીવાર મૃત્યુને ગૌરવપૂર્ણ બનાવી દે છે. ટીવી સ્ક્રીન પર ચાલતી ચીસાચીસ પીડિત લોકોને ઉકેલ નહીં, પણ મોક્ષનો રસ્તો બતાવે છે. આ આંધળું અનુકરણ સમાજને ભરખી જાય છે.

આપણા દેશમાં ઓલિમ્પિક કે કુસ્તી જેવા ખેલકૂદના ક્ષેત્રમાં આ ભયંકર રીતે જોવા મળે છે. હરિયાણા કે મહારાષ્ટ્રના અખાડાઓમાં દિવસ-રાત પરસેવો પાડતા પહેલવાનો પર અપેક્ષાઓનો હિમાલય હોય છે. રાષ્ટ્રીય ટ્રાયલ્સમાં એક જાણીતો કુસ્તીબાજ હારી જાય અને હતાશામાં અંતિમ પગલું ભરે, ત્યારે મીડિયા તેની તૂટેલી કારકિર્દીનું નાટકીય વર્ણન કરે છે. અઠવાડિયા પછી એ જ અખાડાનો બીજો કોઈ યુવાન એ જ રસ્તો પકડે છે. પહેલી ઘટનાએ બીજા માટે આત્મહત્યાને એક સ્વીકાર્ય વિકલ્પ બનાવી દીધો હતો.

મોતને જ્યારે ગ્લેમર મળે છે, ત્યારે નબળા મગજ એને શહાદત માની લેવાની ભૂલ કરે છે.