વાઈનબર્ગનો જોડિયા નિયમ

સિસ્ટમ કે સંસ્થામાં જ્યારે કોઈ વિચિત્ર અકસ્માત બને છે, ત્યારે આપણે તેને અપવાદ ગણીને ભૂલી જઈએ છીએ. આ માનસિક આળસ છે. વાઈનબર્ગનો જોડિયા નિયમ સાદો અને સણસણતો છે: જો આખી સિસ્ટમમાં ક્યાંય પણ એક અનોખી કે અસંભવ ભૂલ દેખાય, તો માની જ લો કે એના જેવી બીજી એક બરાબર સામે જ છુપાયેલી છે. જગતમાં ખરેખર અનન્ય કશું હોતું નથી. ગરબડ ક્યારેય એકલી નથી આવતી; એની જોડી હંમેશાં આસપાસ ક્યાંક છુપાઈને હસતી હોય છે.

આ વિચાર કન્સલ્ટિંગ અને સોફ્ટવેર વિચારક જેરાલ્ડ વાઈનબર્ગે ૧૯૮૫ના પોતાના પુસ્તક 'ધ સિક્રેટ્સ ઓફ કન્સલ્ટિંગ'માં આપ્યો હતો. વાઈનબર્ગ સિસ્ટમ્સ એનાલિસિસના જૂના ખેલાડી હતા. તેમણે જોયું કે મેનેજરો કોઈ મોટી ભૂલ પકડાય ત્યારે તરત બોલે છે, 'આ તો અપવાદ હતો, આવું ફરી ક્યારેય નહીં થાય.' વાઈનબર્ગે આ ભ્રમ તોડી નાખ્યો. એમનું કહેવું હતું કે જે કારણોસર પહેલી વિચિત્રતા ઊભી થઈ, તે જ વાતાવરણ બીજી પણ બનાવી ચૂક્યું હોય છે. અપવાદ જેવું કશું હોતું નથી, માત્ર આપણી નજર ટૂંકી હોય છે.

આ નિયમ સમજવો એટલા માટે જરૂરી છે કારણ કે માણસ રાહત મેળવવા માટે બહુ ઉતાવળો હોય છે. એકવાર એક લીકેજ કે એક ગોટાળો પકડાયો એટલે આપણે હાશકારો અનુભવીએ છીએ. એ જ ક્ષણે આપણે છેતરાઈએ છીએ. કોઈપણ ખામી એ સિસ્ટમની બીમારીનું લક્ષણ છે, એકાકી અકસ્માત નથી. જ્યાં એક જીવડું દેખાયું, ત્યાં આખો માળો હોવાની શક્યતા પૂરી છે. પહેલી ભૂલ પકડાય ત્યારે ઉજવણી કરવાને બદલે બીજી ભૂલ ક્યાં હશે એ શોધવાનું શરૂ કરવું પડે.

અમદાવાદના એક નવા પ્રીમિયમ એપાર્ટમેન્ટનું ઉદાહરણ લો. દસમા માળના ફ્લેટમાં બાલ્કનીમાંથી પાણી ટપકવા માંડ્યું. સોસાયટીના સેક્રેટરી કિરીટભાઈએ બિલ્ડરના પ્લમ્બરને બોલાવીને પાઇપ બદલાવી નાખી અને નિરાંતે બેઠા કે કામ પૂરું થઈ ગયું. પણ વાઈનબર્ગનો નિયમ જાણતા હોત તો તરત સમજાયું હોત કે પ્લમ્બિંગ તો આખા ટાવરમાં એક જ કોન્ટ્રાક્ટરે કર્યું છે. બે મહિના પછી બરાબર પાછળની વિંગના નવમા માળે એ જ પાઇપ ફાટી અને આખો ડ્રોઇંગરૂમ ભરાઈ ગયો. પહેલી ગડબડ માત્ર સમસ્યા નહોતી, બીજી સમસ્યાની સત્તાવાર નોટિસ હતી.

જ્યારે નસીબ તમને એક ખામી બતાવે, ત્યારે એ બીજી શોધવા માટેની પૂર્વચેતવણી હોય છે; ઉજવણીની નહીં.