નબળા સેનાપતિ, સક્ષમ સૂબેદાર

કંપનીમાં ટોચ પર બેઠેલો માણસ જો નબળો હોય, તો સામાન્ય રીતે સંસ્થા ડૂબી જાય. પણ ઘણી વાર માલિકો જાણીજોઈને મુખ્ય ખુરશી પર કોઈ સુસ્ત કે લાચાર માણસને બેસાડે છે. આ કોઈ ભૂલ નથી, એક ગંદી કોર્પોરેટ યુક્તિ છે. સંસ્થામાં નીચે બે કે ત્રણ અત્યંત મહત્વાકાંક્ષી, હોશિયાર મેનેજરો હોય છે. જો એમાંથી કોઈ એકને બોસ બનાવી દો, તો બાકીના બે રાજીનામું આપીને હરીફ કંપનીમાં ચાલ્યા જશે. એટલે સત્તાના દાવપેચમાં ટોચ પર એક સાવ નિર્દોષ, કઠપૂતળી જેવો 'જનરલ' બેસાડવામાં આવે છે, જેથી નીચેના તાકાતવર 'લેફ્ટનન્ટ' પોતાની જગ્યાએ ટકી રહે અને અંદરોઅંદર લડતા રહે.

આ મોડેલનો ઉલ્લેખ ગેરી હેક્ટરે પોતાના ૧૯૮૮ના પુસ્તક 'બ્રેકિંગ ધ બેંક'માં બેંક ઓફ અમેરિકાના સંદર્ભમાં કર્યો હતો. પછી જિમ કોલિન્સે પોતાના પ્રખ્યાત પુસ્તક 'ગુડ ટુ ગ્રેટ'માં આ ખ્યાલને સંસ્થાકીય પતનનું મોટું કારણ ગણાવ્યો. કંપનીઓ વિચારે છે કે પ્રતિભાશાળી માણસોને સાચવી રાખવાનો આ રસ્તો સારો છે. પણ હકીકતમાં આ આત્મહત્યા છે.

ટોચ પર જ્યારે નબળો માણસ બેસે છે, ત્યારે તે કોઈ નક્કર નિર્ણય લઈ શકતો નથી. નીચેના સક્ષમ માણસો કંપનીને આગળ વધારવાને બદલે એકબીજાના પગ ખેંચવામાં પોતાની ઊર્જા વાપરે છે. આખી સિસ્ટમ અસલામતી અને રાજકારણનો અડ્ડો બની જાય છે. જ્યારે યુદ્ધ જહાજ પર કેપ્ટન જ ડરપોક હોય, ત્યારે હોશિયાર ખલાસીઓ પણ વહાણ ડૂબતાં બચાવી શકતા નથી.

આ દ્રશ્ય વિદેશમાં વસતા આપણા ગુજરાતીઓના બિઝનેસમાં બહુ સાહજિક રીતે જોવા મળે છે. શિકાગોમાં મોટેલ ચેઇન કે ન્યૂ જર્સીમાં મોટો ગ્રોસરી સ્ટોર ચલાવતા મોટાભાઈ નિવૃત્ત થાય ત્યારે આ પેંતરો અજમાવે. બે તેજસ્વી ભત્રીજાઓ વચ્ચે ધંધો વહેંચાઈ ન જાય એટલે ગાદી પર પોતાના સીધા-સાદા, કશું ન બોલતા દીકરાને બેસાડી દે. દેખીતી રીતે બધું શાંત લાગે. પણ વાસ્તવમાં બંને ભત્રીજાઓ નિર્ણયો પોતાની રીતે લેવા માંડે, સ્ટોરની વગ તૂટી જાય અને પરિવારની પ્રતિષ્ઠા ધીમે ધીમે ઓગળી જાય.

નબળા સુકાની નીચે હોશિયાર લોકો ક્યારેય સામ્રાજ્ય નથી બનાવતા, માત્ર પોતાના ખાનગી કિલ્લા ચણે છે.