રાહ જોવાનું સમીકરણ

અત્યારે કામ શરૂ કરવું કે નવી ટેકનોલોજી આવે ત્યાં સુધી રાહ જોવી? આ સવાલ માત્ર આળસુઓનો નથી, ગણિતનો છે. ધારો કે તમારે બીજા કોઈ તારા પર યાન મોકલવું છે. આજના ધીમા રોકેટથી રવાના કરશો તો પહોંચતા બસો વર્ષ લાગશે. પણ જો પચાસ વર્ષ રાહ જુઓ, તો એવો એન્જિન શોધાઈ જશે જે પચાસ જ વર્ષમાં ત્યાં પહોંચાડી દેશે. પરિણામે, મોડું ઉપડેલું યાન પેલા વહેલા નીકળેલા યાનને રસ્તામાં જ ઓવરટેક કરીને આગળ નીકળી જશે. આ ગણતરીને 'વેઇટ ઇક્વેશન' કહે છે. વિજ્ઞાની એન્ડ્રુ કેનેડીએ વર્ષ ૨૦૦૬માં અવકાશ વિજ્ઞાનના એક સંશોધનપત્રમાં આ ગાણિતિક સમીકરણ રજૂ કર્યું હતું.

આ વિચાર બ્રહ્માંડ પૂરતો સીમિત નથી. આપણી ઓફિસો અને યોજનાઓમાં પણ આ રોગ રોજ ઊભો થાય છે. જો ભવિષ્યમાં કોઈ સાધન વધુ ઝડપી આવવાનું હોય, તો વર્તમાનમાં મહેનત કરવી એ ઘણીવાર મૂર્ખામી સાબિત થાય છે. પણ આમાં એક મોટો છટકબારી પણ છે. લોકો ઘણીવાર કામ ટાળવા માટે 'નવી સિસ્ટમ આવશે ત્યારે કરીશું' એવું બહાનું બનાવી લે છે. સાચું સમીકરણ એ છે કે રાહ જોવાથી બચતો સમય અને વહેલા શરૂ કરવાનો ફાયદો—બંનેનું વજન સરખું તળાવું જોઈએ.

આપણી સરકારી કચેરીઓ કે બાબુશાહી આ દાવપેચમાં માસ્ટર છે. જિલ્લા પંચાયતની કચેરીમાં વર્ષોથી ધૂળ ખાતા રેકર્ડ્સનું ડિજિટલાઇઝેશન કરવાનું હોય. સાહેબ ફાઇલ પર સહી નથી કરતા. દલીલ એવી હોય છે કે બે મહિના પછી ગાંધીનગરથી નવું સોફ્ટવેર આવવાનું છે, તો અત્યારે જૂની એક્સેલ શીટમાં એન્ટ્રી કરીને ખોટો સમય કેમ બગાડવો? એ નવું સોફ્ટવેર પાંચ વર્ષ સુધી આવતું નથી. જૂની ફાઇલો ઊધઈ ખાઈ જાય છે. ભવિષ્યની ઉત્તમ વ્યવસ્થાની લાલચમાં વર્તમાનની ચાલતી વ્યવસ્થા પણ ઠપ થઈ જાય છે.

આ સમીકરણ આપણને બેધારી તલવાર આપે છે. ક્યારેક રાહ જોવી શાણપણ છે, ક્યારેક પલાયનવાદ. તમે નવી કાર લેવા માટે બે વર્ષ અટકી શકો કારણ કે ઇલેક્ટ્રિક મોડેલ વધુ સસ્તું આવશે. પણ જો દરદીને ઓપરેશનની જરૂર હોય, તો પાંચ વર્ષ પછી નવી લેઝર ટેકનોલોજી આવશે એમ વિચારીને તેને પલંગ પર સુવડાવી રખાતો નથી. સાધનો ગમે તેટલાં ઝડપી બનવાનાં હોય, અમુક કામોની કિંમત માત્ર તેના આજના આરંભમાં જ છુપાયેલી હોય છે.

આવતીકાલની ચમકદાર એક્સપ્રેસ ટ્રેનના ઇન્તેજારમાં, આજની સાદી લોકલ ટ્રેન છોડી દેનાર માણસ ક્યારેય સ્ટેશનેથી આગળ વધી શકતો નથી.