વિઝ્યુઅલ ક્લિફ પ્રયોગ

૧૯૬૦માં મનોવૈજ્ઞાનિક એલેનોર ગિબ્સન અને રિચર્ડ વોકે એક રસપ્રદ સાધન બનાવ્યું: 'વિઝ્યુઅલ ક્લિફ'. અડધા ટેબલ પર ચેક્સવાળી ડિઝાઇનવાળું મજબૂત લાકડું હતું અને બાકીના અડધા ભાગ પર પારદર્શક કાચ. કાચની નીચે થોડે ઊંડે એ જ ચેક્સવાળી જમીન દેખાતી હતી. એટલે જોનારને લાગે કે આગળ ઊંડી ખીણ છે, જોકે વાસ્તવમાં પગ મૂકો તો મજબૂત કાચ જ હતો. છથી ચૌદ મહિનાનાં બાળકોને આ ટેબલ પર મૂકવામાં આવ્યાં. સામેના છેડે ઊભી રહીને એમની મા પ્રેમથી બોલાવતી હતી. પરિણામ ચોંકાવનારું હતું. મોટા ભાગનાં બાળકો ઊંડાણ જોઈને ત્યાં જ થંભી ગયાં. કાચ પર પગ મૂકવા કોઈ તૈયાર નહોતું. ઊંડાણ અને ઊંચાઈનો ડર જન્મજાત હોય છે, શીખવેલો નહીં.

આ પ્રયોગ સાબિત કરે છે કે માનવ મગજ નરી આંખે દેખાતા સંકટથી બચવા માટે આપોઆપ ડિઝાઇન થયેલું છે. તર્ક ગમે તે કહે, ઇન્દ્રિયો જે ભય જુએ છે એની સામે શરણાગતિ સ્વીકારી લે છે. આપણું મગજ ખાતરી અને સુરક્ષા શોધે છે. જ્યારે આપણને લાગે કે નીચે જમીન નથી, ત્યારે સામે ગમે તેટલું મોટું ઇનામ હોય તોપણ શરીર આગળ વધવાની ના પાડી દે છે. અજાણ્યા ખાડામાં કૂદકો ન મારવો એ જીવિત રહેવાની મૂળભૂત વૃત્તિ છે.

સુરતના કાપડ બજારમાં આ દ્રશ્ય અવારનવાર દેખાય છે. અશ્વિનભાઈ વર્ષોથી ગ્રે કાપડનો બંધાયેલો, રોકડિયો વેપાર કરે છે. એમનો યુવાન દીકરો ઓનલાઇન બ્રાન્ડ બનાવીને આખા દેશમાં માલ વેચવાની જીદ કરે છે. ગણતરી બિલકુલ સાચી છે, નફો પણ બમણો દેખાય છે. કાગળ પર મજબૂત કાચ પાથરેલો છે, પણ અશ્વિનભાઈને નીચે ઊંડી ખીણ દેખાય છે. જે ધંધામાં પાર્ટી સામે બેસીને ચા ન પીવે અને સામેથી રોકડા ન છૂટે, એ ધંધો સુરતના જૂના વેપારી માટે પારદર્શક કાચ જેવો છે. તર્ક કહે છે કે પગ મુકાય, પણ અંતરઆત્મા કહે છે કે ખીણમાં પટકાઈ જઈશું.

આ વૃત્તિ આપણને બરબાદીથી બચાવે છે, પણ ઘણીવાર મોટાં સાહસોથી વંચિત પણ રાખે છે. માણસ જ્યારે વાસ્તવિક જોખમ અને નજરના ભ્રમ વચ્ચેનો ભેદ પારખી નથી શકતો, ત્યારે એ કાચની ધાર પર ઊભો રહીને જ આખી જિંદગી વિતાવી દે છે. સુરક્ષિત દેખાતી જમીન કદાચ તમને જીવતો રાખશે, પણ નવી જમીન શોધવા માટે કાચ પર વજન મૂકવાની હિંમત કેળવવી પડે.

જેને ખાલીપો જોઈને ચક્કર આવે છે, એ ક્યારેય ઊંચા શિખરે પહોંચી શકતો નથી.