જીવંતતાની ભ્રમણા

મગજ આંકડા સમજવા માટે નથી બન્યું, દ્રશ્યો જોવા માટે બન્યું છે. વિજ્ઞાનની ભાષામાં આને ‘વિવિડનેસ ઇફેક્ટ’ કહે છે. જ્યારે આપણી સામે કોઈ એક રોમાંચક, ડરામણી કે વિગતવાર ઘટના રજૂ થાય છે, ત્યારે આપણો તર્ક બહેર મારી જાય છે. હજારો પાનાંના સૂકા આંકડા અને સાચી ટકાવારી એક તરફ રહી જાય છે, અને પેલું એક જીવંત ચિત્ર આપણા તમામ નિર્ણયો પર કબજો જમાવી લે છે. જે વાત કલ્પનામાં તરત દેખાય, તે જ સાચી લાગે છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાનમાં રિચાર્ડ નિસબેટ અને લી રોસ જેવા વિદ્વાનોએ ૧૯૮૦ના દાયકામાં સ્પષ્ટ કર્યો હતો. મનુષ્યનો વિકાસ જંગલમાં થયો છે. ત્યાં વાઘની ત્રાડ વાસ્તવિક હતી, ગણિતની સરેરાશ નહીં. પરિણામે આપણું મગજ ગ્રાફ કે ટેબલ જોઈને ઉત્તેજિત થતું નથી, પણ કોઈ વ્યક્તિની આંખના આંસુ કે ભડભડ બળતી આગ જોઈને તરત એલર્ટ થઈ જાય છે. દુનિયાનું અડધાથી વધુ માર્કેટિંગ આ એક માનસિક નબળાઈ પર નભે છે.

આ અસરનો સૌથી મોટો શિકાર સામાન્ય માણસનું ખિસ્સું બને છે. ધારો કે નીતિનભાઈ બેંકમાં ગયા છે સામાન્ય ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ કરાવવા. ત્યાં એજન્ટ તેમને એક વીમા પૉલિસી પકડાવવા બેસે છે. તે આંકડા નથી આપતો. તે નીતિનભાઈની નજર સામે દ્રશ્ય ઊભું કરે છે: ‘કાલે સવારે તમારું એક્સિડન્ટ થાય, તમે હોસ્પિટલના આઈસીયુમાં મશીનો વચ્ચે પટકાયા હોવ, અને તમારા દીકરાની સ્કૂલની ફી ભરવાના પૈસા ન હોય...’ નીતિનભાઈના મનમાં હોસ્પિટલની ગંધ અને પત્નીનું રુદન જીવંત થઈ ઊઠે છે. ગણિત કહે છે કે એક્સિડન્ટ થવાની શક્યતા શૂન્ય પોઇન્ટ કંઈક ટકા છે, પણ પેલું નાટકીય દ્રશ્ય નીતિનભાઈ પાસે ખોટી પૉલિસીનો ચેક સાઇન કરાવી લે છે.

લોન કે ઈએમઆઈનું ચક્કર પણ આ જ રીતે વેચાય છે. ફાઇનાન્સ કંપનીઓ તમને લોનના હપ્તાનું વ્યાજ કે પંદર વર્ષની ગુલામીના આંકડા નથી બતાવતી. તે ચમચમાતી ગાડી, પરિવાર સાથેનું નવું ફ્લેટ અને ખુશહાલ ચહેરાઓ બતાવે છે. એ દ્રશ્ય એટલું જીવંત હોય છે કે પાછળ છુપાયેલી આર્થિક બરબાદી ગળી જવાય છે. ગણિત ઠંડું હોય છે, દ્રશ્યો ગરમ હોય છે. અને માણસ હંમેશાં ગરમી તરફ દોડે છે.

જે વાત મનમાં સૌથી ઝડપથી ચિત્ર રચે, તે સૌથી મોટી છેતરપિંડી હોવાની શક્યતા પૂરેપૂરી છે.