સદગુણી શિક્ષણ ચક્ર

કોઈ વિષય પર તમારી પકડ કેટલી મજબૂત છે, તેનો એક જ પાકો પુરાવો છે: તમે તે વિષય કોઈ અજાણ્યા માણસને સાદી ભાષામાં સમજાવી શકો છો કે નહીં? મોટા ભાગના લોકો માત્ર માહિતીનો સંગ્રહ કરે છે. તેઓ પુસ્તકો વાંચે છે, સેમિનારો ભરે છે અને માને છે કે પોતે હોશિયાર થઈ ગયા. આ ભ્રમ છે. અસલી જ્ઞાન ત્યારે જ પાકે છે જ્યારે તમે શીખવવાનું શરૂ કરો છો. નોએલ ટિચી નામના અમેરિકન મેનેજમેન્ટ પ્રોફેસરે આ મોડેલ રજૂ કર્યું હતું. એમનો દાવો ચોખ્ખો હતો: સારા નેતાઓ સતત શીખવે છે, અને શીખવતી વખતે તેઓ પોતે સૌથી વધુ શીખે છે.

આ કોઈ દાનધર્મ નથી, સ્વાર્થી લાભની પ્રક્રિયા છે. જ્યારે તમે કોઈને કંઈક ભણાવવા બેસો છો, ત્યારે તમારે તમારા પોતાના વિચારોની જાળી ઉકેલવી પડે છે. ખોટા તર્કો આપોઆપ ખરી પડે છે. સામેવાળો પ્રશ્ન પૂછે ત્યારે તમારી અજ્ઞાનતા ઉઘાડી પડી જાય છે. એ શરમથી બચવા માટે તમારે ફરીથી ઊંડો અભ્યાસ કરવો પડે છે. આ એક એવું ચક્ર છે જેમાં શિક્ષક અને વિદ્યાર્થી બંનેની ક્ષમતા વધે છે. તમે શીખો છો, સરળ બનાવીને શીખવો છો, સવાલોનો સામનો કરો છો અને વધુ સ્પષ્ટ બનો છો.

આપણા દેશમાં આ ચક્રનો અભાવ સૌથી વધુ સોશિયલ મીડિયા અને વૉટ્સએપ યુનિવર્સિટીમાં દેખાય છે. ફેસબુક કે ટીવી ન્યૂઝની ડિબેટમાં દરેક માણસ જ્ઞાન વહેંચવા બેઠો છે, પણ એમાંથી કોઈ શીખવા તૈયાર નથી. ધારો કે એક યુવાન વૉટ્સએપ પરથી દેશના અર્થતંત્ર કે ઇતિહાસ વિશે અધકચરી માહિતી વાંચીને પારિવારિક ગ્રૂપમાં લાંબો મેસેજ ઠોકી બેસાડે છે. હવે જો કોઈ વડીલ કે નાનો ભાઈ તેને સામો એક સીધો સવાલ પૂછી લે, તો આ ભાઈ ઉશ્કેરાઈ જાય છે. તે ગાળાગાળી પર ઉતરી આવે છે. કારણ કે તેણે ક્યારેય શીખવવાની જવાબદારી લીધી જ નહોતી, તેણે માત્ર અવાજ કર્યો હતો.

સાચું શિક્ષણ ચક્ર અહંકાર ઓગાળે છે. જ્યારે તમે સામેવાળાને સમજાવાય તેવો પ્રયાસ કરો છો, ત્યારે ફેક ન્યૂઝ અને સસ્તી લાગણીઓ ટકી શકતી નથી. જો તમારે કોઈ જટિલ મુદ્દો પાકો કરવો હોય, તો એક નોટબુક લો અને ધારી લો કે તમારે તે દસ વર્ષના બાળકને સમજાવવાનો છે. જો તમે એ ન કરી શકો, તો સમજી લેવું કે તમે પોતે હજુ કશું શીખ્યા નથી.

જે માણસ બીજાને સમજાવતી વખતે પોતાની ખામીઓ પકડી શકે, એ જ અસલી શિક્ષક છે; બાકીના બધા માત્ર લાઉડસ્પીકર છે.