વાર્ક મોડેલ

બધા માણસો એક જ રીતે શીખતા નથી. કોઈને નકશો બતાવો તો જ રસ્તો સમજાય, કોઈને ફક્ત નામ કહો તો યાદ રહી જાય. આ સાદી વાતને પદ્ધતિસરનું માળખું આપવાનું કામ વાર્ક મોડેલે કર્યું. આ અંગ્રેજી ટૂંકાક્ષરી ચાર રીતો સૂચવે છે: વિઝ્યુઅલ એટલે જોઈને, ઓડિટરી એટલે સાંભળીને, રીડ-રાઇટ એટલે વાંચી-લખીને અને કાઇનેસ્થેટિક એટલે જાતે કરીને. શિક્ષણશાસ્ત્રી નીલ ફ્લેમિંગે ૧૯૮૭માં આ વિચાર વ્યવસ્થિત રીતે રજૂ કર્યો હતો. ત્યારથી દુનિયાભરની ટ્રેનિંગ ક્લાસોમાં આ શબ્દો પથરાયેલા છે.

આ મોડેલ પાછળનો તર્ક સીધો છે. દરેક વ્યક્તિની ઇન્દ્રિયો માહિતી પકડવા માટે અલગ પ્રાથમિકતા રાખે છે. કોઈ બાળક પુસ્તકનાં પાનાં વાંચીને કંટાળી જાય, પણ એ જ પ્રયોગ જાતે હાથમાં લે તો તરત સમજી જાય. કાગળ પર ડાયાગ્રામ દોરીને સમજાવવાથી જે વાત અડધા કલાકમાં ઊતરે, તે કદાચ પાંચસો શબ્દોના ભાષણથી ન પણ ઊતરે. દરેક માણસ માહિતી પચાવવા પોતાની જૂની પ્રિય ગલી વાપરે છે.

જોકે મનોવિજ્ઞાન હવે ચેતવે છે કે આ કોઈ લોખંડી ખાનાં નથી. માણસ કોઈ એક જ ખાનામાં કેદ હોતો નથી. મોટા ભાગે આપણે સંજોગ પ્રમાણે રંગ બદલીએ છીએ. પણ વ્યવહારમાં જો સામેવાળાનો ઝોક પકડતાં ન આવડે, તો વાતચીતનો કચ્ચરઘાણ વળી જાય છે. તમે જે રીતે માહિતી આપો છો, સામેવાળો તે જ રીતે ગ્રહણ કરવા બંધાયેલો નથી.

બેંગલુરુ કે અમદાવાદની કોઈ ટેક સ્ટાર્ટઅપની મિટિંગ જુઓ. પ્રોડક્ટ મેનેજર ઉત્સાહમાં આવીને પંદર પાનાની લાંબી પીડીએફ ફાઇલ મોકલી દે છે. તે પોતે વાંચીને સમજવા ટેવાયેલો છે. પણ સામે બેઠેલો સોફ્ટવેર ડેવલપર જ્યાં સુધી વ્હાઇટબોર્ડ પર ફ્લોચાર્ટ ન જુએ ત્યાં સુધી માથું ધુણાવતો નથી. સેલ્સ હેડ વળી ત્રીજી જ માટીનો છે. તેને ફક્ત સામસામે બોલીને ચર્ચા કરવી છે. ત્રણેય હોંશિયાર છે, પણ એકબીજાની શૈલી ઓળખ્યા વગર વાત કરે છે. પરિણામે મિટિંગ બે કલાક લંબાય છે અને કામ કશું થતું નથી.

માણસ સમજતો નથી એવું નથી, તમે એની ઇન્દ્રિયનું સરનામું ખોટું પકડ્યું છે.