દિશા-આધારિત પરિવર્તનનો સિદ્ધાંત

મોટા ભાગના પ્લાનિંગ પંચવર્ષીય યોજના જેવા મૂર્ખામીભર્યા હોય છે. લોકો એવું માની લે છે કે ભવિષ્ય એક સીધો રસ્તો છે, જ્યાં આજથી પાંચ વર્ષ પછી શું થશે તે અત્યારથી કાગળ પર દોરી શકાય. મેનેજમેન્ટની ભાષામાં આને લીનિયર ચેન્જ કહેવાય. પણ વાસ્તવિક દુનિયા કોઈ નિર્જીવ મશીન નથી. એ જીવંત જંગલ જેવી ગૂંચવણભરી સિસ્ટમ છે. આ ભ્રમને તોડવા માટે જટિલતાના અભ્યાસી ડેવ સ્નોડને દિશા-આધારિત વિચાર રજૂ કર્યો. ગણિતમાં વેક્ટર એટલે બે વસ્તુ: પ્રારંભિક બિંદુ અને ગતિની દિશા. ધ્યેય કોઈ પથ્થર પર કોતરેલું અંતિમ સ્ટેશન નથી, પણ એક સાચી દિશામાં લેવાયેલું વર્તમાન પગલું છે.

આ મોડેલ કહે છે કે તમે જ્યાં ઊભા છો, ત્યાંથી શરૂઆત કરો. એક ચોક્કસ ભવિષ્યની જિદ્દ પકડવાને બદલે માત્ર એટલું નક્કી કરો કે કઈ દિશામાં આગળ વધવું છે અને કઈ ચીજોથી દૂર જવું છે. પૂર્વ-નિર્ધારિત પરિણામોના નકશા બનાવવાના બંધ કરો. એક નાનો પ્રયોગ કરો, જમીની હકીકત જુઓ, સિસ્ટમ કેવી પ્રતિક્રિયા આપે છે તે માપો અને જરૂર પડે તો થોડો વળાંક લો. દિશા સાચી હોય તો મુસાફરી આપોઆપ આકાર પકડે છે. કાગળ પરના અવાસ્તવિક આદર્શો વાસ્તવિકતાના પહેલા જ ધક્કે ભાંગી પડે છે.

આ વિચારનું સૌથી મોટું મૂલ્ય અનિશ્ચિતતા સામે લડવાની તાકાતમાં છે. જ્યારે કોઈ સંસ્થા કે સમાજમાં પરિવર્તન લાવવું હોય, ત્યારે રિજિડ ટાર્ગેટ રાખનારા લોકો નિષ્ફળ જાય છે અથવા તો આંકડાઓની છેતરપિંડી શરૂ કરે છે. તેઓ પ્રક્રિયાને નિયંત્રિત કરવા માગે છે, જે શક્ય નથી. ડાહ્યો માણસ ગંતવ્યનો ઘમંડ રાખવાને બદલે માત્ર હોકાયંત્રની સોય તપાસે છે. વર્તમાન ક્ષણમાં નાનો, સાચો ફેરફાર કરવો એ પાંચ વર્ષ પછીના કાલ્પનિક સ્વર્ગ કરતાં હજાર ગણો વધુ અસરકારક છે.

ધારો કે અમદાવાદની કોઈ મોટી સોસાયટીમાં નવરાત્રિનું આયોજન કરવું છે. ટ્રસ્ટીઓ એવી કાગળ પરની જડ યોજના બનાવે કે બરાબર બાર વાગ્યે ગરબા બંધ થશે, કચરો શૂન્ય રહેશે અને સો ટકા શાંતિ જળવાશે. પરિણામે ઝઘડા સિવાય કશું હાથ ન આવે. તેના બદલે સ્માર્ટ ટ્રસ્ટી વેક્ટર અભિગમ અપનાવે. તેઓ માત્ર દિશા નક્કી કરે: પ્લાસ્ટિકનો વપરાશ ધીમે ધીમે ઘટાડવો અને ઘોંઘાટ ઓછો કરવો. પહેલા નોરતે માત્ર કાચના ગ્લાસ મૂકીને જુએ. લોકો સ્વીકારે તો આગળ વધે, નહીંતર પ્લાન બદલે. તેમણે પરિણામ થોપ્યું નથી, પણ યોગ્ય દિશામાં સિસ્ટમને હળવો ધક્કો માર્યો છે.

ભવિષ્યનું સરનામું ક્યારેય નિશ્ચિત હોતું નથી; માત્ર ખિસ્સામાં રહેલું હોકાયંત્ર સાચું હોવું જોઈએ.