વિવિધતા-અતિઉપયોગ સિદ્ધાંત

એક જ હિલચાલ વારંવાર કરવી એટલે સ્નાયુઓ મજબૂત થવા એ જૂની માન્યતા છે. વિજ્ઞાન સાવ ઊંધું કહે છે. શરીરમાં ઈજા ફક્ત વધારે પડતી મહેનતથી નથી થતી. ખરી સમસ્યા વિવિધતાના અભાવની છે. જ્યારે કોઈ સાંધો કે સ્નાયુ મિલિમીટરના ફેરફાર વગર એક જ ઢાંચામાં સતત ઘસાય છે, ત્યારે પેશીઓ તૂટી પડે છે. એને કહેવાય છે 'વેરિએબિલિટી-ઓવરયૂઝ હાયપોથીસિસ'. બાયોમિકેનિક્સના સંશોધક રોનાલ્ડ જેમ્સે ૨૦૦૪માં આ સિદ્ધાંત રજૂ કરેલો, જેને પાછળથી રોબ ગ્રે જેવા લેખકોએ પ્રચલિત કર્યો.

આપણે માનીએ છીએ કે રોબોટ જેવી ચોકસાઈ એ શ્રેષ્ઠતાની નિશાની છે. હકીકતમાં શરીર રોબોટ નથી. માનવશરીર સ્થિતિસ્થાપક છે. જો તમે દર વખતે એક જ ખૂણેથી ભાર આપશો, તો આંચકો ઝીલવાનો બોજ માત્ર એક જ નાનકડી પેશી પર પડશે. થોડું વૈવિધ્ય શરીરને બચાવે છે. થોડી અપૂર્ણતા其实 આશીર્વાદ છે, કારણ કે એ તણાવને વહેંચી દે છે.

આ વાત સ્પોર્ટ્સથી આગળ જીવનના દરેક કામને લાગુ પડે છે. હરિયાણાના અખાડામાં દંગલ લડતો પહેલવાન કે પટિયાલા નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં તાલીમ લેતો ભાલાફેંક ખેલાડી જુઓ. એક એથ્લેટ રોજ સવારે સેંકડો વાર એક જ ટેકનિકથી બરછી ફેંક્યા કરે. કોચ કહેશે કે 'પરફેક્ટ રિપીટેશન' લાવો. પરિણામે ખભાનું લિગામેન્ટ ફાટી જાય છે. પેઇનકિલર લઈને રમવું પડે છે. જે ખેલાડી દરેક ફેંક વખતે શરીરના એંગલમાં સહેજ કુદરતી ફેરફાર રાખે છે, તેનો ખભો વર્ષો સુધી સાજો રહે છે. અખાડાના કુસ્તીબાજો પણ માત્ર ડંડ-બેઠક નથી કરતા; દોરડા ચડવું, માટી ખોદવી અને દોડવું જેવી વિવિધતા રાખે છે એટલે જ અખાડી જિંદગી લાંબી ચાલે છે.

આ માત્ર રમતની વાત નથી, ઓફિસની ખુરશી પર બેસીને કલાકો સુધી માઉસ પકડતા હાથની પણ છે. એકસરખી ટેવ શરીરને કાટ લગાડે છે. જીવનમાં પણ જે માણસ એક જ વિચાર અને એક જ ઢબમાં અટવાયેલો રહે છે, એ માનસિક રીતે વહેલો ઘસાય છે.

યંત્ર જેવી ચોકસાઈ જીવતા માણસને તોડી નાખે છે; સ્થિતિસ્થાપક રહેવું હોય તો થોડી અવ્યવસ્થા જરૂરી છે.