વેલ્યુ કેપ્ચર

મૂલ્ય સર્જવું અને મૂલ્ય ખિસ્સામાં મૂકવું—આ બંને તદ્દન અલગ ખેલ છે. દુનિયામાં મોટાભાગના ભલા માણસો પહેલી બાબતમાં હોંશિયાર હોય છે અને બીજી બાબતમાં શૂન્ય. તમે ગમે તેટલી ઉત્તમ સેવા આપો, સમાજનું ગમે તેટલું ભલું કરો, પણ જો તેમાંથી તમારા ભાગનો નફો કે વળતર તમે પોતે અંકે ન કરી શકો, તો અર્થશાસ્ત્રની ભાષામાં તમે ‘વેલ્યુ કેપ્ચર’ કરવામાં નિષ્ફળ ગયા છો. સાયન્સ કે ટેક્નોલોજીમાં ક્રાંતિ લાવનારા અડધાથી વધુ શોધકો ગરીબીમાં મર્યા, કારણ કે મૂલ્ય તેમણે બનાવ્યું અને રૂપિયા બીજા કોઈએ ગણી લીધા.

આ વિચાર બિઝનેસ સ્ટ્રેટેજી અને અર્થશાસ્ત્રનો પાયો છે. એડમ બ્રાન્ડનબર્ગર અને હાર્બોર્ન સ્ટુઅર્ટે બિઝનેસમાં વેલ્યુ ક્રિએશન અને વેલ્યુ કેપ્ચર વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કર્યો હતો. અર્થતંત્રમાં માત્ર સર્જન કરનાર ક્યારેય વિજેતા નથી બનતો. વિજેતા એ બને છે જે પરિણામમાંથી પોતાનો હિસ્સો સુરક્ષિત રીતે કાપી લેવાની સોદાબાજીની તાકાત ધરાવે છે. જેને પોતાની કિંમત વસૂલતા નથી આવડતી, એ ફક્ત મફત મજૂરી કરી રહ્યો છે.

શિક્ષણ અને કોચિંગ ક્લાસિસની દુનિયા આનું જીવંત સ્મશાન છે. ધારો કે કોટા કે અમદાવાદમાં સુરેશ સર નામના એક ભૌતિકવિજ્ઞાનના અદ્ભુત શિક્ષક છે. તેઓ આખું વર્ષ લોહીનું પાણી કરીને વિદ્યાર્થીઓને ભણાવે છે. એમના ભણાવવાથી સોમાંથી વીસ છોકરાઓ જેઈઈ પાસ કરી જાય છે. સુરેશ સરે શિક્ષણનું અપરંપાર મૂલ્ય સર્જ્યું. પણ આનું ફળ કોણે ચાખ્યું? એ વિશાળ કોચિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના માલિકે. માલિકે માર્કેટિંગ કર્યું, બ્રાન્ડ પોતાની બનાવી અને સુરેશ સરને એક સામાન્ય પગાર પકડાવી દીધો. મૂલ્ય સુરેશ સરે બનાવ્યું, પણ એ મૂલ્યને કેપ્ચર કોચિંગ ફેક્ટરીના સેઠે કર્યું.

આ ટ્રેપ દરેક સર્જક, ફ્રીલાન્સર અને મહેનતુ પ્રોફેશનલ માટે છે. જો તમારી પાસે વિશિષ્ટ કૌશલ્ય છે, પણ સામે વિકલ્પો ઊભા કરવાની તાકાત નથી, તો માર્કેટ તમારું શોષણ કરશે. ગ્રાહક કે કંપની તમને એટલું જ આપશે જેટલામાં તમે જીવતા રહી શકો. તમારું અસલી પ્રદાન લાખો રૂપિયાનું હશે, પણ તમારી ઝોળીમાં માત્ર ચિલ્લર પડશે. જ્યાં સુધી તમે તમારા કામની અનિવાર્યતા સાબિત કરીને ટેબલ પર દબાણ ન લાવો, ત્યાં સુધી તમે માત્ર બીજાના મહેલનો પાયો ચણી રહ્યા છો.

મૂલ્ય બનાવવું એ કળા છે, પણ એમાંથી પોતાનો હિસ્સો વસૂલી લેવો એ જ અસલી વેપાર છે.