અપર લિમિટ પ્રોબ્લેમ

સુખ માણવાની દરેક માણસની એક અદ્રશ્ય ક્ષમતા હોય છે. એનાથી આગળ જતાં જ મગજનો સેફ્ટી વાલ્વ ખૂલી જાય છે. આપણને લાગે છે કે આપણી પ્રગતિ બહારની અડચણોને લીધે અટકે છે, પણ અસલ બ્રેક આપણા મનની અંદર લાગે છે. જ્યારે જિંદગીમાં બધું અચાનક બહુ સારું ચાલવા માંડે—પૈસા આવે, પ્રેમ મળે, સફળતા મળે—ત્યારે અંદર બેઠેલો જૂનો ચોકીદાર ગભરાઈ જાય છે. એને શાંતિની આદત નથી. એ માને છે કે આટલું બધું સુખ આપણને પચે નહીં. પરિણામે માણસ પોતે જ પોતાના પગ પર કુહાડી મારે છે.

આ વિચાર અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક ગાય હેન્ડ્રિક્સે ઈ.સ. ૨૦૦૯માં આવેલા પુસ્તક ‘ધ બિગ લીપ’માં મૂક્યો હતો. તેમણે આ મનોવૈજ્ઞાનિક બીમારીને નામ આપ્યું: અપર લિમિટ પ્રોબ્લેમ. થર્મોસ્ટેટ જેવું છે આ. રૂમનું તાપમાન અમુક ડિગ્રી કરતાં વધે એટલે મશીન આપોઆપ કૂલિંગ શરૂ કરી દે. માણસનું મન પણ સુખનો આંકડો વટાવી જાય એટલે જાતે જ દુઃખ, ઝઘડો કે તણાવ પેદા કરીને જૂના, જાણીતા દુઃખી સ્તરે પાછું આવી જાય છે.

આ રોગ કોઈ મોટા ષડયંત્રથી નથી થતો, રોજિંદા સંબંધોમાં ઊભો થાય છે. ધારો કે અમદાવાદના એક ફ્લેટમાં રહેતા નિલેશ અને પૂજાનો સંસાર સરસ ચાલે છે. બંને વર્ષો પછી કોઈ સારા રિસોર્ટમાં ત્રણ દિવસ રજા ગાળવા જાય છે. સાંજ ખુશનુમા છે, વાતો મીઠી છે. કોઈ તકલીફ નથી. બરાબર આ જ ક્ષણે નિલેશના પેટમાં અજંપો થાય છે. અચાનક એ પૂજાને કહેશે, ‘તારી મમ્મીએ ગયા દિવાળીએ મારા ભાઈનું અપમાન કરેલું, તને યાદ છે?’ કે પછી પૂજા અચાનક ઘરના ખર્ચાનો હિસાબ માંડીને મોઢું ચડાવી દેશે. પાંચ મિનિટમાં રોમાન્સ સાફ, જૂનો ઘરસંસારનો કકળાટ ચાલુ.

આ ઝઘડો સાસુ કે પૈસા માટે નહોતો થયો. આ ઝઘડો એટલા માટે થયો કારણ કે બંને આટલી હદની ખુશી જીરવી ન શક્યા. આપણે બાળપણથી સાંભળ્યું છે કે વધુ પડતું હસવું સારું નહીં, નજર લાગી જાય. આ સામાજિક વહેમ આપણા મગજમાં ઘર કરી ગયો છે. જેવી જિંદગી પરફેક્ટ થવા લાગે, એટલે આપણે જાણીજોઈને ચિનગારી ચાંપી દઈએ છીએ જેથી પરિચિત દુઃખ પાછું આવી જાય. જ્યાં સુધી તમે તમારી સુખ જીરવવાની આંતરિક મર્યાદા નહીં ઓળખો, ત્યાં સુધી તમે બહારથી ગમે તેટલા સફળ થશો, છેવટે જાતે જ તમારું સુખ વેડફી નાખશો.

દુઃખ સહન કરવા માટે માણસ ટેવાયેલો છે. ખરી હિંમત તો અપરંપાર સુખ પચાવવામાં જોઈએ છે.