ણવપરાયેલી સંપત્તિનો વિરોધાભાસ

તમારી તિજોરીમાં સોનાની લગડી પડી હોય પણ તાળું ખોલવાની ચાવી ખોવાઈ ગઈ હોય, તો તમે અમીર નથી. કાગળ પર તમે કરોડપતિ છો, વ્યવહારમાં તમે કંગાળ છો. અણવપરાયેલી સંપત્તિનો આ વિરોધાભાસ છે. માનવજીવનમાં અને અર્થતંત્રમાં સૌથી મોટી ગરીબી સંસાધનોના અભાવની નથી હોતી, પણ જે અખૂટ હાજર છે તેને વાપરવાની આપણી લાચારીની હોય છે. આપણી પાસે સમય, માહિતી, ઊર્જા અને પ્રતિભાનો પહાડ હોય છે, પણ તેનું પરિણામ શૂન્ય નીકળે છે.

આ ચોક્કસ શબ્દપ્રયોગ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે નોંધાયેલું નથી. કદાચ કોઈ સમકાલીન બિઝનેસ લેખકે આ વાત ચલાવી હોય. પણ આ વિચાર સદીઓ જૂનો છે. અર્થશાસ્ત્રીઓ વર્ષોથી કહે છે કે જમીનની અંદર દટાયેલું તેલ કે પહાડોમાં છુપાયેલું લોખંડ જ્યાં સુધી ખોદીને બહાર ન લાવો ત્યાં સુધી ધૂળ બરાબર છે. માત્ર સંભાવના કોઈનું પેટ ભરતી નથી. વાસ્તવિક મૂલ્ય પેદા કરવા માટે સંસાધનનું રૂપાંતરણ અનિવાર્ય છે.

આજના ભારતમાં આ વિરોધાભાસનું સૌથી મોટું પ્રદર્શન વૉટ્સએપ અને સોશિયલ મીડિયા પર દેખાય છે. માનવ ઇતિહાસમાં ક્યારેય સામાન્ય માણસ પાસે આટલું જ્ઞાન આંગળીના ટેરવે ઉપલબ્ધ નહોતું. વિશ્વના ઉત્તમ પુસ્તકો, કલા અને વિજ્ઞાન તમારા મોબાઇલમાં મફત છે. આ સાચો ખજાનો હતો. પણ એ જ ઉપકરણ પર સરેરાશ માણસ દરરોજ કલાકો સુધી નકામા વીડિયો, રાજકીય ઝઘડા અને વાસી જોક્સ સ્ક્રોલ કરવામાં બગાડે છે. દુનિયાની શ્રેષ્ઠ લાઈબ્રેરી ખિસ્સામાં લઈને આપણે મનોરંજનના કચરામાં આળોટીએ છીએ.

માહિતીનો આ વિસ્ફોટ આપણને જ્ઞાની બનાવતો નથી, માત્ર અસ્વસ્થ બનાવે છે. ક્ષમતા હોવી અને ક્ષમતાને અમલમાં મૂકવી—એ બે વચ્ચે મોટો ખાડો છે. જ્યાં સુધી તમે તમારા આંતરિક અને બાહ્ય સંસાધનોને નક્કર ક્રિયામાં ન ફેરવો, ત્યાં સુધી તમે માત્ર એક કલ્પિત સામ્રાજ્યના ભૂખ્યા રાજા છો. પુષ્કળ સામગ્રીની વચ્ચે બેસીને સર્જાતી આ ભૂખ આધુનિક યુગની સૌથી મોટી કમનસીબી છે.

અણવપરાયેલી ક્ષમતા એ કચરાપેટીમાં ફેંકેલા હીરા જેવી છે, જેનું મૂલ્ય માત્ર અફસોસમાં જ અંકાય છે.