અંડરડોગ અસર

જે હારે છે તેની તરફ લોકોનું દિલ વળે છે. સામે બળવાન શત્રુ હોય અને એક નબળો માણસ એકલો લડતો હોય ત્યારે આપણને અંદરથી એમ થાય કે આ નાનો માણસ જીતી જાય તો સારું. આ સહાનુભૂતિ માત્ર મનમાં નથી રહેતી, વર્તનમાં ઉતરે છે. તેને રાજકારણ અને મનોવિજ્ઞાનમાં 'અંડરડોગ અસર' કહે છે. મોટા અને અહંકારી વિજેતા કરતાં સંઘર્ષ કરતો પછાત પક્ષ અચાનક લોકપ્રિય બની જાય છે.

આ વિચાર મતદાન અને ચૂંટણી વિશ્લેષણમાંથી બહાર આવ્યો. ખાસ કરીને વીસમી સદીના મધ્યભાગમાં અમેરિકી સમાજશાસ્ત્રીઓએ જોયું કે સર્વેક્ષણોમાં જ્યારે કોઈ પક્ષ ખૂબ પાછળ દેખાય, ત્યારે છેલ્લી ઘડીએ કેટલાક મતદારો તેને દયા કે ન્યાયબુદ્ધિથી મત આપી દે છે. આ વલણ 'બેન્ડવેગન અસર' કરતાં સાવ ઊલટું છે, જ્યાં લોકો જીતનારાની પાછળ દોડે છે. અહીં માણસ પોતાની નબળાઈને જ હથિયાર બનાવે છે.

આ અસર શા માટે મહત્ત્વની છે? કારણ કે તાકાતનો અતિરેક ઘણીવાર સામાજિક પતન નોતરે છે. તમે જ્યારે તમારી સંપત્તિ, સાધન કે પહોંચનું ખુલ્લું પ્રદર્શન કરો છો, ત્યારે તમે સામેવાળાને લોકપ્રિયતાની ભેટ આપો છો. જનતા હંમેશાં પીડિતની ભાષા વહેલી સમજે છે. ધંધામાં પણ મોટી મોનોપોલી કંપની સામે નાનું સ્ટાર્ટઅપ ઊભું રહે ત્યારે ગ્રાહકો કંપનીને લૂંટારી અને નાના માણસને સાચો માની બેસે છે.

આપણા ગામડાંની સહકારી ડેરી કે એપીએમસીની ચૂંટણી જુઓ. એક બાજુ વર્ષોથી બેઠેલા માથાભારે ચેરમેન હોય, જેમની પાસે ગાડીઓનો કાફલો અને રૂપિયાની રેલમછેલ હોય. બીજી બાજુ એક સામાન્ય પશુપાલક ખેડૂત સાઇકલ પર પ્રચાર કરવા નીકળે. સભામાં મોટો નેતા ગર્જના કરે ત્યારે ખેડૂતો શાંત રહે છે. પણ અંદરોઅંદર ગણગણાટ શરૂ થાય છે કે આ મોટા માણસનો અહંકાર ઉતારવો પડશે. મતપેટી ખૂલે ત્યારે પેલો સાઇકલવાળો જીતી જાય છે. લોકોએ તેના વિઝનને નહીં, તેની લાચારીને મત આપ્યો હતો.

દુનિયાને વિજેતાની તાકાત કરતાં હારનારાની મજબૂરીમાં વધારે રસ પડે છે. ક્યારેક નબળા દેખાવું એ જ સૌથી મોટી ચાલબાજી હોય છે.