અપેક્ષાઓની જોહુકમી

તમે વાસ્તવમાં કોણ છો, એના કરતાં તમારે કેવા હોવું જોઈએ, એનું ભૂત જ્યારે માથા પર સવાર થાય ત્યારે જિંદગી નર્કાગાર બની જાય છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક બીમારીને 'ટિરની ઓફ ધ શુડ્સ' કહે છે. માણસ પોતાના મનમાં આદર્શ ઈમેજ ઘડી કાઢે છે: મારે ક્યારેય થાકવું ન જોઈએ, મારે ક્યારેય હારવું ન જોઈએ, મારે બધાને ખુશ રાખવા જોઈએ. આ કાલ્પનિક આદર્શ ધીમે ધીમે સરમુખત્યાર બનીને અસલ માણસ પર હુકમ ચલાવવા લાગે છે.

આ વિચાર જાણીતા મનોવિશ્લેષક કારેન હોર્નાઈએ ઈ.સ. ૧૯૫૦માં પોતાના પુસ્તક 'ન્યુરોસિસ એન્ડ હ્યુમન ગ્રોથ'માં આપ્યો હતો. ફ્રોઈડથી અલગ ચાલીને હોર્નાઈએ સમજાવ્યું કે માણસ જ્યારે પોતાની સાચી ક્ષમતાઓ સ્વીકારવાને બદલે અવાસ્તવિક આદર્શો થોપે છે, ત્યારે તે પોતાના જ અંતરાત્માનો ગુલામ બની જાય છે. સમાજે આપેલી વ્યાખ્યાઓ મગજમાં ઘર કરી જાય છે અને માણસ આખી જિંદગી એ અદ્રશ્ય અપેક્ષાઓ સામે કેસ લડતો રહે છે.

આ જોહુકમી માણસને ક્યારેય વર્તમાનમાં સંતોષથી જીવવા દેતી નથી. તમે જે છો એનાથી ક્યારેય રાજી નથી થતા, કારણ કે તમારા મગજમાં સતત પેલો આદેશ ગૂંજતો હોય છે: "તારે તો આના કરતાં વધુ સારું કરવું જોઈતું હતું!" પરિણામે માણસ ગિલ્ટ, અસલામતી અને કાયમી હતાશામાં સબડે છે. પૂર્ણતાવાદ કોઈ સદ્ગુણ નથી, આત્મઘાતી રોગ છે.

ઓલિમ્પિક્સમાં ભાગ લેવા ગયેલા કોઈ ભારતીય તીરંદાજ કે કુસ્તીબાજને જુઓ. કરોડો લોકોની આંખો ટીવી પર ચોંટેલી હોય છે અને ખેલાડીના માથામાં માત્ર રમત નથી ચાલતી. એના મગજમાં દબાણ છે: "મારે કોઈપણ ભોગે ગોલ્ડ મેડલ લાવવો જ જોઈએ. મારે દેશને નિરાશ ન કરવો જોઈએ." આ આંતરિક ચાબુક એની સહજ પ્રતિભાને જકડી લે છે. જે પળમાં શ્વાસ સામાન્ય રાખીને નિશાન તાકવાનું હોય, ત્યાં પેલા આદર્શની કઠોરતા હાથ ધ્રુજાવી દે છે. ખેલાડી સામેવાળા હરીફથી નથી હારતો, પોતાના જ મનમાં બેઠેલા અવાસ્તવિક આદેશોથી હારી જાય છે.

જે માણસ પોતે 'કેવો હોવો જોઈએ' એની પળોજણમાં જીવે છે, એ પોતે 'કેવો છે' એ જોવાનું ભૂલી જાય છે.