ટ્વાઇમેનનો નિયમ

કોઈ આંકડો જો અચાનક અતિશય ચમત્કારિક લાગે, તો એ સાચો હોવાની શક્યતા લગભગ શૂન્ય છે. એ ખોટો જ હોવો જોઈએ. આ સીધો અને સણસણતો સિદ્ધાંત છે ટ્વાઇમેનનો નિયમ. જે ડેટા વાંચતાં જ તમને રોમાંચ થાય, આંખો પહોળી થઈ જાય કે છાતી ગજગજ ફૂલે, ત્યાં જ થંભી જવું. માનવસ્વભાવ ચમત્કારો શોધવા ટેવાયેલો છે, પણ આંકડાશાસ્ત્રમાં ચમત્કાર જેવું કશું હોતું નથી. ત્યાં માત્ર ગણતરીની ભૂલ અથવા છેતરપિંડી હોય છે.

આ નિયમ બ્રિટિશ માર્કેટ રિસર્ચર ટોની ટ્વાઇમેનના નામે ઓળખાય છે. ટેલિવિઝન અને મીડિયાના ડેટા એનાલિસિસમાં એમણે જોયું કે જ્યારે પણ કોઈ અસાધારણ આંકડો સામે આવે છે, ત્યારે નેવું ટકા કિસ્સામાં એ સર્વેક્ષણની ખામી કે એક્સેલ શીટનો લોચો હોય છે. ડેટા સાયન્સની દુનિયામાં આ નિયમને બ્રહ્મવાક્ય ગણવામાં આવે છે. સપાટી પર તરતી અસાધારણ માહિતી વાસ્તવિકતા નથી હોતી, પણ સિસ્ટમની કચાશ હોય છે.

આપણે બધા આ જાળમાં ફસાઈએ છીએ, કારણ કે આપણને સારા સમાચાર બહુ વહાલા લાગે છે. કંપનીનો નફો રાતોરાત બમણો થઈ જાય કે વેબસાઇટ પર મુલાકાતીઓ અચાનક ચાર ગણા દેખાય, એટલે મેનેજર ખુશ થઈને ઉજવણી શરૂ કરી દે છે. કોઈ પૂછતું નથી કે ક્યાંક સોફ્ટવેરનો બગ તો નથી ને? અસામાન્ય ડેટા હંમેશાં શંકા માગી લે છે. ઉજવણી કરવા દોડવા કરતાં પહેલાં કેલ્ક્યુલેટર ફરીથી હાથમાં લેવું પડે.

અમદાવાદ કે સુરતના રિયલ એસ્ટેટ માર્કેટમાં આ રોજ બને છે. ધારો કે કોઈ બ્રોકર આવીને કહે કે બોડકદેવમાં એક લક્ઝરી ફ્લેટ બજારભાવ કરતાં અડધી કિંમતે મળે છે અને સામે ભાડું મહિને લાખ રૂપિયા પાક્કું. રોકાણકાર તરત લાળ ટપકાવે છે. પણ ટ્વાઇમેનનો નિયમ કહે છે કે આ સોદો અદ્ભુત નથી, ક્યાંક મોટો ખાડો છે. તપાસ કરો ત્યારે ખબર પડે કે ટાઇટલ ક્લિયર નથી, સોસાયટીનું લીટીગેશન ચાલુ છે અથવા એ ભાડૂઆત બ્રોકરનો જ માણસ હતો. જ્યારે ઑફર અવાસ્તવિક લાગે, ત્યારે સાચી માનવાની ભૂલ ન કરવી.

જે આંકડો તમને સપના બતાવે, એ મોટે ભાગે ગણતરીનો લોચો જ હોય છે.