ટ્યુટર ઇફેક્ટ

કોઈ વિષય ખરેખર શીખવો હોય તો તેનો શ્રેષ્ઠ રસ્તો એ છે કે તમે બીજાને ભણાવવાનું શરૂ કરો. સાંભળવામાં આ વાત સાદી લાગે છે, પણ મગજ આ રીતે જ કામ કરે છે. જ્યારે તમે ફક્ત વિદ્યાર્થી બનીને ચોપડીઓ વાંચો છો, ત્યારે મગજ આળસુ રહે છે. તમને લાગે છે કે બધું સમજાઈ ગયું. પણ જેવી જવાબદારી બીજાને સમજાવવાની આવે, કે તરત પોલ પકડાઈ જાય છે. આ જાદુઈ પ્રક્રિયાને 'ટ્યુટર ઇફેક્ટ' કહે છે.

લેખક અને મનોવૈજ્ઞાનિક એડમ ગ્રાન્ટે તેમના પુસ્તક 'હિડન પોટેન્શિયલ' (૨૦૨૩)માં આ સિદ્ધાંતને વિગતવાર સમજાવ્યો છે. વિચાર જૂનો છે, રોમન ફિલોસોફર સેનેકા પણ કહી ગયા હતા કે ભણાવવાથી જ શીખાય છે. પણ ગ્રાન્ટે આધુનિક શિક્ષણ અને મનોવિજ્ઞાનના સંદર્ભમાં બતાવ્યું કે જ્યારે વ્યક્તિ કોઈ નબળા વિદ્યાર્થીને ટ્યુશન આપે છે, ત્યારે અસલમાં સૌથી વધુ ફાયદો ભણાવનારને થાય છે.

આપણે માનીએ છીએ કે પહેલાં જ્ઞાન મેળવવું પડે અને પછી જ બીજાને કહી શકાય. સત્ય ઊલટું છે. ભણાવવાનો પ્રયાસ તમારા વિચારોમાં સ્પષ્ટતા લાવે છે. સામેવાળાના અણધાર્યા સવાલો તમને તમારી પોતાની ખામીઓ બતાવે છે. જે અટવાઈ જાય છે, તે પોતાના વિચારોને ફરીથી ગોઠવે છે. આળસુ સ્મૃતિ સક્રિય બને છે. પોતાની જાતને હોશિયાર સાબિત કરવાની જરૂર નથી, બીજાને મદદ કરવાનો ભાવ જ તમારી બુદ્ધિ તેજ કરે છે.

અમદાવાદના એક નિવૃત્ત બેંક કેશિયર હરેશભાઈનો દાખલો લો. તેમને હોમ લોન, ફ્લોટિંગ વ્યાજદર અને વીમા પોલિસીની અટપટી શરતો વિશે અડધીપડધી જ ખબર હતી. નિવૃત્તિ પછી સોસાયટીના યુવાન છોકરાઓને બેંક લોન અને ઈએમઆઈની ગણતરીઓ સમજાવવાનું તેમણે શરૂ કર્યું. પહેલા અઠવાડિયે છોકરાઓએ એવા પેચીદા સવાલો પૂછ્યા કે હરેશભાઈને પોતાની અજ્ઞાનતા સમજાઈ ગઈ. તેમણે જાતે તમામ દસ્તાવેજો, નિયમો અને ફાઈન પ્રિન્ટ ફરી ધ્યાનથી વાંચવા માંડ્યા. ત્રણ મહિનામાં હરેશભાઈ આખી સોસાયટી માટે બેંકિંગ અને વીમાના પાકા કન્સલ્ટન્ટ બની ગયા. બીજાને શીખવવાની લ્હાયમાં તેઓ પોતે માસ્ટર થઈ ગયા.

કોઈ વિષયમાં નિષ્ણાત બનવું હોય તો સર્ટિફિકેટ પાછળ ન દોડો, કોઈ અણસમજુ શિષ્ય શોધીને તેને ભણાવવા બેસી જાઓ.