ટ્યુરિંગનું કેથેડ્રલ

માનવજાત સદીઓ સુધી પથ્થર અને ચૂનાથી વિશાળ દેવળો ચણતી રહી. એ ભવ્ય ઈમારતો માત્ર છત નહોતી, એક નવી સૃષ્ટિનું પ્રતીક હતી. 'ટ્યુરિંગ્સ કેથેડ્રલ' કોઈ પથ્થરનું મંદિર નથી. એ ડિજિટલ બ્રહ્માંડ છે, જેની ઈંટો શૂન્ય અને એકના બાઈનરી કોડથી બનેલી છે. બ્રિટિશ ગણિતશાસ્ત્રી એલન ટ્યુરિંગે ૧૯૩૬માં એક કાલ્પનિક મશીનની કલ્પના કરી હતી: એક એવું યંત્ર જે કોઈપણ નિયમબદ્ધ ગણતરી ઉકેલી શકે. ઇતિહાસકાર જ્યોર્જ ડાયસને ૨૦૧૨માં આ શીર્ષક સાથે પુસ્તક લખ્યું. એમણે પ્રિન્સટન ખાતે જ્હોન વૉન ન્યુમેન દ્વારા બનેલા પ્રથમ ઇલેક્ટ્રોનિક કમ્પ્યુટરના ઇતિહાસને કેન્દ્રમાં રાખીને આ વિચાર વહેતો મૂક્યો.

આ વિચારનું હાર્દ સમજવા જેવું છે. જૂની દુનિયામાં મશીન માત્ર એક જ કામ કરતું. ઘડિયાળ ફક્ત સમય બતાવે, છાપખાનું માત્ર કાગળ છાપે. પણ ટ્યુરિંગે એક એવું 'કેથેડ્રલ' ઊભું કર્યું જ્યાં કોડ પોતે જ ડેટા છે અને ડેટા પોતે જ સૂચના છે. આજે આપણી આખી સભ્યતા આ અદ્રશ્ય ઈમારતમાં રહે છે. તમારા ખિસ્સામાં રહેલો ફોન માત્ર વાત કરવાનું સાધન નથી, એ આ કેથેડ્રલનો એક ખૂણો છે જ્યાં પૈસાની લેવડદેવડ, પ્રેમ, રાજકારણ અને યુદ્ધ બધું જ ગણતરી સ્વરૂપે સચવાય છે.

આ વાત તમને બહુ સૈદ્ધાંતિક લાગતી હોય તો સુરતના મહિધરપુરા હીરાબજારમાં આંટો મારી આવો. એક જમાનો હતો જ્યારે રત્નકલાકાર આંખે લૂપ ચડાવીને, હાથની હથેળીમાં કાચો હીરો રાખીને અંદાજ લગાવતો કે ક્યાંથી પાસા પાડવા. આજે સુરતની મોટી ફેક્ટરીઓમાં રશિયન અને બેલ્જિયન લેઝર સ્કેનર્સ ચાલે છે. કાચો પથ્થર મુકાય એટલે સેકન્ડના સોમા ભાગમાં કેમેરા ત્રિપરિમાણીય મોડેલ બનાવી નાખે છે. કયા એન્ગલથી કાપવાથી કેરેટ દીઠ મહત્તમ નફો મળશે, એ નિર્ણય સુરતી શેઠ નહીં પણ કમ્પ્યુટરનો અલ્ગોરિધમ લે છે.

સુરતનો દલાલ હવે ચોપડામાં નથી જીવતો, સર્વરની અંદર જીવે છે. હીરાના વેપારનો જીવ હવે પેઢીના ગાદી-તકિયામાં નથી, ટ્યુરિંગના આ અદ્રશ્ય કેથેડ્રલમાં ધબકે છે. ભૌતિક દુનિયા હવે માત્ર એક પડદો છે. ખરી સત્તા અને નિર્ણયો તો પૃષ્ઠભૂમિમાં દોડતા અલ્ગોરિધમ્સના હાથમાં જતા રહ્યા છે.

જે લોકો માને છે કે દુનિયા માણસો ચલાવે છે, એમણે હજુ ટ્યુરિંગના દેવળના દરવાજા જોયા જ નથી.