ટનલિંગ

જ્યારે માણસ પર અછત કે સંકટ ત્રાટકે છે, ત્યારે તેનું મગજ બાકીનું બધું ભૂલી જાય છે. નજર સીધી એક જ બિંદુ પર ચોંટી જાય છે. જેમ અંધારી સુરંગમાં ઘૂસો ત્યારે બહારનું આખું આકાશ ગાયબ થઈ જાય અને માત્ર સામેનો એક નાનો પ્રકાશ દેખાય, બરાબર તેમ. મનોવિજ્ઞાન અને અર્થશાસ્ત્રમાં આ માનસિક દશાને ‘ટનલિંગ’ કહે છે. સંકટ પૂરું કરવા માટે મગજ બધી શક્તિ એક જ કામમાં લગાવી દે છે. ટૂંકા ગાળા માટે આ ફાયદાકારક લાગે, પણ લાંબા ગાળે આ જ સ્થિતિ માણસનું અસ્તિત્વ ખાઈ જાય છે.

આ વિચાર અર્થશાસ્ત્રી સેંધિલ મુલ્લાયનાથન અને મનોવૈજ્ઞાનિક એલ્ડાર શફીરે પોતાના પુસ્તક ‘સ્કેર્સિટી’માં વિગતવાર મૂક્યો. એમણે સાબિત કર્યું કે જ્યારે સમય, નાણાં કે સાધનોની અછત પેદા થાય છે, ત્યારે આપણી માનસિક ક્ષમતા સંકોચાઈ જાય છે. સુરંગની અંદર રહેલી વસ્તુ એકદમ ચોખ્ખી દેખાય, પણ સુરંગની બહાર જે ખતરા ઊભા છે તે દેખાતા સાવ બંધ થઈ જાય છે. આગ બુઝાવવાની ઉતાવળમાં માણસ ઘરનો પાયો જ ખોદી નાખે છે.

આનું સૌથી મોટું નુકસાન એ છે કે માણસ ભવિષ્યનો વિચાર કરવાની શક્તિ ગુમાવી બેસે છે. તાત્કાલિક સમસ્યા ઉકેલાઈ જાય, પણ તેના કારણે નવી પાંચ સમસ્યાઓ જન્મે છે. સુરંગમાં ફસાયેલી વ્યક્તિ આજના ભાર નીચે એટલી દબાયેલી હોય છે કે આવતીકાલનો વિચાર કરવો એને લક્ઝરી લાગે છે.

આ દ્રશ્ય ભારતીય ચૂંટણીઓમાં દર પાંચ વર્ષે જોવા મળે છે. ચૂંટણી નજીક આવે એટલે નેતાઓ ટનલિંગનો શિકાર બને છે. એમનું એકમાત્ર લક્ષ્ય હોય છે: ગમે તેમ કરીને આગામી પંદર દિવસમાં વોટ મેળવવા. આ સંકટમાંથી નીકળવા માટે સરકારી તિજોરી ખાલી કરીને મફત વીજળી, મફત અનાજ કે લોનમાફીની લ્હાણી શરૂ થાય છે. રાજ્યોનું દેવું કેટલું વધશે, સ્કૂલો કે હોસ્પિટલો બનશે કે નહીં, આવતા પાંચ વર્ષે અર્થતંત્ર ખાડે જશે કે કેમ—આ બધું સુરંગની બહાર ફેંકાઈ જાય છે. ધારાસભ્ય માત્ર આવતીકાલની સભા જુએ છે, આવતા દાયકાનું રાજ્ય નહીં. ખુરશી બચી જાય છે, પણ ભવિષ્ય વેચાઈ જાય છે.

સુરંગમાં દોડતો માણસ માને છે કે તે આગળ વધી રહ્યો છે; હકીકતમાં તે માત્ર અંધારાથી ડરીને ભાગતો હોય છે.