તું પણ એવો જ છે તર્કદોષ

કોઈ તમને કહે કે તમે લાલબત્તી તોડી, અને તમે સામે પૂછો કે 'ગયા અઠવાડિયે તમે નહોતી તોડી?' આને લેટિનમાં 'તુ ક્વોક્વે' કહે છે. ગુજરાતીમાં સાદો અર્થ: 'તું પણ એવો જ છે.' સામેવાળાની દલીલનો જવાબ આપવાને બદલે તેના પોતાના પાપ ગણાવવા બેસી જવું. આ બુદ્ધિશાળી લોકોનો પ્રિય કુતર્ક છે. કારણ કે આનાથી મૂળ મુદ્દો ગાયબ થઈ જાય છે.

આ કોઈ નવો ખેલ નથી. પ્રાચીન રોમન વકીલો આ વાપરતા. અંગ્રેજી સાહિત્યમાં સત્તરમી સદીથી આ નોંધાયેલું છે. તર્કશાસ્ત્ર આને વ્યક્તિલક્ષી આક્ષેપ માને છે. જો કોઈ ચોર એમ કહે કે ચોરી કરવી ખરાબ છે, તો ચોરની વાત સાચી જ રહે છે, ભલે માણસ પોતે ખોટો હોય. માણસ ઢોંગી હોઈ શકે, પણ તેની વાત સાચી હોઈ શકે. આપણે વાત તપાસવાની હોય, માણસનું ચારિત્ર્ય નહીં.

આજના ભારતમાં ટીવી ન્યૂઝની પ્રાઇમ-ટાઇમ ડિબેટ આ તર્કદોષનું કાયમી સરનામું છે. એન્કર એક પક્ષના પ્રવક્તાને પૂછે કે 'તમારા રાજ્યમાં રસ્તા કેમ તૂટેલા છે?' પેલો તરત સામે બૂમ પાડશે, 'પહેલાં તમારા સાથીવાળા રાજ્યમાં જુઓ, ત્યાં ૫૦ વર્ષમાં શું કર્યું?' વોટ્સએપ ગ્રૂપમાં પણ આ જ તમાશો ચાલે છે. કોઈ મોંઘવારીની વાત કરે એટલે તરત જૂના ઇતિહાસના ખોદકામ શરૂ થાય. મૂળ સવાલ ક્યારેય ઉકેલાતો નથી, માત્ર કાદવ સામસામે ઊડે છે.

આ માનસિક છટકામાં ફસાવું બહુ સરળ છે, કારણ કે આપણને વળતો ઘા કરવાની મજા આવે છે. પણ યાદ રાખો, બીજાનો ગુનો તમારા ગુનાને પુણ્ય બનાવતો નથી. જ્યારે તમે દલીલમાં જીતવા માટે સામેવાળાના ભૂતકાળ તરફ આંગળી ચીંધો છો, ત્યારે તમે સ્વીકારી લો છો કે તમારી પાસે તમારા બચાવમાં કહેવા જેવું કશું નથી.

સામેવાળો ચોર છે એટલે તમારી ચોરી વ્યાજબી નથી થઈ જતી; પાપ ક્યારેય તુલનાત્મક હોતું નથી.