નવા નિશાળિયાઓની પજવણી

કોઈપણ જૂના જૂથમાં નવો માણસ પ્રવેશે ત્યારે જૂના ખેલાડીઓ એક વિચિત્ર રમત શરૂ કરે છે. આ શબ્દ કયા પુસ્તકમાંથી આવ્યો કે કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ નથી. પણ માનવ સ્વભાવની આ એક બહુ જૂની અને ઘૃણાસ્પદ વાસ્તવિકતા છે. સિસ્ટમમાં વર્ષોથી અડ્ડો જમાવીને બેઠેલા લોકો નવા આવેલા માણસની અણસમજ અને ભોળપણનો લાભ લે છે. તેને ખોટા રસ્તે દોરે છે, નિયમોની જાળમાં ગૂંચવે છે અને તેની લાચારી પર મનોમન મલકાય છે. આ માત્ર નિર્દોષ મજાક નથી, પણ સત્તા અને વર્ચસ્વ સાબિત કરવાની એક વિકૃત માનસિકતા છે.

નવા માણસ પાસે ઉત્સાહ હોય છે, પણ નકશો નથી હોતો. સિસ્ટમના અલિખિત નિયમો, છૂપી ખાઈઓ અને શોર્ટક્ટ્સ વિશે તે અજાણ હોય છે. જૂના દરબારીઓ તેને સાચો રસ્તો બતાવવાને બદલે જાણીજોઈને એવા કામે વળગાડે છે જેનો કોઈ અર્થ ન હોય. તેનો સમય બગાડે છે અને તેને સતત અસલામતીના ઓથાર હેઠળ રાખે છે. જૂથના વરિષ્ઠોને લાગે છે કે પોતે જે પીડા કે અપમાન વેઠ્યા હતા, તે હવે નવા માણસે પણ ચૂકવવા જ પડશે. આ કોઈ તાલીમ નથી, પણ નવશિખિયાનું મનોબળ તોડી નાખવાની ગંદી તરકીબ છે.

આ રમત આપણી સરકારી કચેરીઓમાં રોજ બપોરે રમાય છે. ધારો કે નવી ભરતી થયેલો એક યુવાન ક્લાર્ક ઉત્સાહપૂર્વક તાલુકા પંચાયતમાં હાજર થાય છે. તેને ફાઈલો ઝડપથી પતાવવી છે અને લોકોને મદદ કરવી છે. પણ બાજુના ટેબલ પર પચીસ વર્ષથી ખુરશી તોડતા સિનિયર બાબુ તેને કામ શીખવવાને બદલે ગૂંચવે છે. તેને કહેશે કે કલેક્ટર સાહેબના સહીવાળો ફલાણો રજિસ્ટર ગોતી લાવ, જે કદાચ વીસ વર્ષથી અસ્તિત્વમાં જ નથી. જુનિયર પરસેવે રેબઝેબ થઈને જૂના દફતરો ફેંદે છે અને આખી ઓફિસ ચા પીતાં પીતાં તેની મૂર્ખામી પર હસે છે.

આ પ્રથા કોઈ પણ સંસ્થાને ધીમે ધીમે કોરી ખાય છે. નવા માણસનો સુધારો કરવાનો કે સિસ્ટમને બદલવાનો ઉત્સાહ પહેલા છ મહિનામાં જ મરી પરવારે છે. છેવટે એ નવો નિશાળિયો પણ કંટાળીને સિસ્ટમનો જ એક ભાગ બની જાય છે. થોડા વર્ષો પછી જ્યારે કોઈ નવો યુવાન આવે છે, ત્યારે આ જ માણસ તેની મજાક ઉડાવવા બેસી જાય છે. શોષણનું આ ચક્ર પેઢી દર પેઢી ચાલ્યા કરે છે.

નવા માણસની મજાક ઉડાવીને ખુશ થતી વ્યવસ્થા, પોતાની જ સડાટ ગતિએ થતી અધોગતિની ઉજવણી કરી રહી હોય છે.