ટ્રિપલ-ટી કસોટી

કોઈપણ વિચાર કે યોજના કાગળ પર ઉત્તમ લાગે, પણ જમીન પર પટકાય ત્યારે ધૂળ ચાટતી થઈ જાય છે. આ પરિસ્થિતિમાંથી બચવા માટે વ્યવહારુ નિર્ણયોમાં ત્રણ માપદંડોની એક કસોટી વપરાય છે: સત્ય, સમય અને તંત્ર. અંગ્રેજીમાં જેને અનૌપચારિક રીતે ત્રણ ‘ટી’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ શબ્દ કયા પુસ્તકમાંથી આવ્યો કે કયા વિદ્વાને પહેલી વાર વાપર્યો તેની કોઈ સત્તાવાર નોંધ મળતી નથી. પણ આ કસોટી પાછળ રહેલું ગણિત સાવ નક્કર છે. કોઈપણ નિર્ણય સાચો હોવો પૂરતો નથી; તેનો સમય યોગ્ય હોવો જોઈએ અને તેને અમલમાં મૂકવાની ચોક્કસ પદ્ધતિ હોવી જોઈએ.

આપણે ઘણીવાર માની લઈએ છીએ કે આપણો વિચાર ઉમદા છે એટલે દુનિયા તેને સ્વીકારી લેશે. આ ભ્રમ છે. પ્રથમ માપદંડ એ છે કે વાતમાં કેટલું તથ્ય છે. બીજો માપદંડ સમયનો છે—શું માહોલ અનુકૂળ છે? વહેલો ઉપાડેલો સાચો કદમ પણ આપઘાત સાબિત થઈ શકે છે. ત્રીજો માપદંડ વ્યવહારુ તાકાતનો છે. તમારી પાસે યોજના પાર પાડવાનાં પૂરતાં સાધનો અને ચોક્કસ પેંતરા છે કે નહીં? આ ત્રણેય શરતો એકસાથે સંતોષાય ત્યારે જ ઈતિહાસ બદલાય છે. એક પણ ખૂણે કચાશ રહી જાય તો પરિણામ શૂન્ય આવે છે.

આઝાદીની લડતનો ઈતિહાસ આ કસોટીનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. ૧૮૫૭નો વિપ્લવ યાદ કરો. અંગ્રેજો સામે લડવાનો ઉદ્દેશ સાચો હતો, લોકોનો રોષ વાસ્તવિક હતો. પણ સમય અકાળે પાકી ગયો અને દેશવ્યાપી સંકલનનું કોઈ સચોટ તંત્ર નહોતું. પરિણામે રાજા-રજવાડાંઓની બહાદુરી છતાં આખો પ્રયાસ નિષ્ફળ ગયો. વિચાર સાચો હતો, પણ સમય અને ચોક્કસ પદ્ધતિનો મેળ ન બેઠો. તેનાથી વિપરીત, ગાંધીજીએ ૧૯૩૦માં મીઠાનો સત્યાગ્રહ કર્યો ત્યારે ત્રણેય બાબતો સટીક હતી. મીઠું સામાન્ય માણસનું સત્ય હતું, ૧૯૩૦નો સમય જનજાગૃતિ માટે પરિપક્વ હતો અને પદયાત્રાનું તંત્ર અજોડ હતું.

આજના વેપારમાં કે વ્યક્તિગત જીવનમાં પણ આ જ કસોટી કામ કરે છે. શેરબજારનો કોઈ સોદો હોય કે પરિવારમાં લેવાતો મોટો નિર્ણય, માત્ર સારો ઈરાદો પૂરતો નથી. સાચો વિચાર ખોટા સમયે અમલમાં મૂકશો તો નુકસાન થશે. અને સાચા સમયે લીધેલો નિર્ણય જો યોગ્ય પદ્ધતિ વગર અમલમાં મુકાશે તો ગૂંચવાડો ઊભો થશે. મહાન બનવા માટે માત્ર સાચા હોવું પૂરતું નથી, સમય પારખતાં અને ચોગ્ગો મારતાં પણ આવડવું જોઈએ.

સારો વિચાર હોવો એ શરૂઆત છે, પણ તેને યોગ્ય ક્ષણે અને યોગ્ય તાકાતથી વાપરવો એ જ વિજય છે.