ટ્રિકલ-ડાઉન મોડેલ

ઉપર પાણી રેડો એટલે નીચે આપોઆપ ભીનાશ પહોંચશે. આ વિચાર એટલે ટ્રિકલ-ડાઉન મોડેલ. અર્થશાસ્ત્રમાં દાયકાઓથી આ થિયરી વેચાઈ છે: ધનવાનો પર ટેક્સ ઘટાડો, મોટા ઉદ્યોગપતિઓને છૂટછાટો આપો, તેઓ સંપત્તિ ઊભી કરશે અને છેવટે એ પૈસા ટપકીને સમાજના છેવાડાના માણસ સુધી પહોંચી જશે. આ માત્ર નાણાંની વાત નથી. સંસ્થાઓમાં લીડરનું વલણ, કોર્પોરેટ સંસ્કૃતિ કે ફેશનના પ્રવાહો પણ આ જ રીતે ટોચ પરથી તળિયે ઊતરે છે. ઊંચાઈ પર બેઠેલા લોકો જે કરે છે, તે ધીમે ધીમે નીચે તરફ ગળાઈને આવે છે.

આ વિચાર કોઈ એક વિદ્વાનના મગજની પેદાશ નથી. અમેરિકન રાજકારણ અને બજારના સિદ્ધાંતોમાં આ શબ્દ વર્ષોથી ઘૂમરાય છે. મૂળ વિચાર એવો હતો કે મૂડીનું રોકાણ ટોચ પર થાય તો જ સમગ્ર વ્યવસ્થા ગતિ પકડે. પણ વ્યવહારમાં આ સિદ્ધાંત ઘણીવાર મોટો ભ્રમ સાબિત થાય છે. ઉપર રેડેલું દૂધ ક્યારેક ઉપરના વાસણમાં જ શોષાઈ જાય છે, નીચેના વાટકા સુધી માત્ર એકાદ ટીપું માંડ પહોંચે છે. છતાં સત્તાધીશો અને નીતિઘડવૈયાઓ આ જ દલીલનો સહારો લઈને પોતાનો સ્વાર્થ સાધતા રહે છે.

આ મોડેલનું અસલ જોખમ એ છે કે તે નીચે બેઠેલા માણસને કાયમી લાચારી આપે છે. તળિયે ઊભેલા વર્ગે હંમેશાં ટોચ તરફ જોતા રહેવાનું કે ક્યારે ઉપરથી કશુંક ટપકે. આ વ્યવસ્થા સ્વાવલંબન નહીં પણ પરાધીનતા પેદા કરે છે. જ્યારે લાભ પહોંચાડવાનો વારો આવે ત્યારે પાણી સુકાઈ જાય છે, પણ જ્યારે સંકટ આવે ત્યારે નુકસાન સૌથી પહેલાં નીચેના સ્તરે જ જઈને પછડાય છે.

આપણા મુંબઈના ફિલ્મ ઉદ્યોગને જુઓ. બસો કરોડના બજેટવાળી મોટી ફિલ્મ બને ત્યારે એવી દલીલ થાય છે કે સુપરસ્ટારને સો કરોડ આપવાથી સમગ્ર ઈન્ડસ્ટ્રી ધબકતી રહે છે. દાવો એવો હોય છે કે આ પૈસાથી આખો માહોલ જીવે છે. પણ ફિલ્મ પૂરી થાય ત્યારે ખબર પડે છે કે સ્પોટબોય, લાઈટમેન અને જૂનિયર આર્ટિસ્ટો એ જ જૂના દૈનિક ભથ્થા પર બાર કલાક પસીનો પાડતા હોય છે. સુપરસ્ટારનો કાફલો લક્ઝરી વેનમાં ફરે અને નીચેનો ટેકનિશિયન પોતાના બાકી પેમેન્ટ માટે પ્રોડક્શન ઓફિસના ધક્કા ખાતો રહે. ઉપરનો માણસ ધરાઈ જાય પછી નીચે કશુંક વધશે એવી આશા રાખવી એ ખુલ્લી છેતરામણી છે.

ઉપર બેઠેલા લોકોની તરસ ક્યારેય છીપાતી નથી, એટલે નીચે ફક્ત જૂઠા વાયદા જ ટપકે છે.