ત્રિપક્ષીય વાસ્તવિકતાનો નિયમ

કોઈ પણ બે વાસ્તવિક બાબતોની સરખામણી કરો ત્યારે ત્રણ અને માત્ર ત્રણ જ શક્યતાઓ ઊભી થાય છે. કાં તો પહેલી બાબત બીજી કરતાં ચડિયાતી હોય, કાં તો તે ઊતરતી હોય, અથવા બંને તદ્દન બરાબર હોય. ચોથો કોઈ રસ્તો કુદરતમાં અસ્તિત્વ ધરાવતો નથી. ગણિતમાં આને 'લો ઓફ ટ્રાયકોટમી' કહે છે. વાસ્તવિક સંખ્યાઓની આ પ્રાથમિક શરત છે. સંખ્યારેખા પર ઊભેલી કોઈ પણ રકમ શૂન્ય કરતાં મોટી હોય, નાની હોય અથવા ખુદ શૂન્ય હોય. સાંભળવામાં આ વાત સાવ પાયાની અને મામૂલી લાગે છે. પણ વ્યવહારિક જગતમાં આપણે આ નિર્મમ સત્ય સ્વીકારવામાં ગોથાં ખાઈએ છીએ.

ગણિત અને તર્કશાસ્ત્રના પ્રાચીન વિકાસમાંથી આ નિયમ આપણી સામે આવ્યો છે. વાસ્તવિક જગતને માપવા માટે આદેશ અને શ્રેણીના સંબંધો નક્કી કરવા પડ્યા ત્યારે ગણિતશાસ્ત્રીઓએ આ નિયમ સ્થાપિત કર્યો. માણસનું મગજ ભાવનાશીલ છે, પણ કુદરત નિર્દયી રીતે તાર્કિક છે. જિંદગીના મોટા ભાગના સંઘર્ષો ત્યારે જ ઊભા થાય છે જ્યારે આપણે કોઈ ચોક્કસ સ્તરે સરખામણી કરવાનું ટાળીએ છીએ. આપણને વચગાળાનું ધૂંધળું આશ્વાસન પસંદ હોય છે. સ્પષ્ટતા ડરાવી દે છે.

આ નિયમનું મહત્વ એ છે કે તે આત્મછળના તમામ દરવાજા બંધ કરી દે છે. જ્યારે કોઈ પરિણામ આવે છે ત્યારે બહાનાઓને કોઈ સ્થાન હોતું નથી. તટસ્થ માપદંડ આગળ કાં તો તમે આગળ છો, કાં પાછળ છો, અથવા સમાન સ્તરે છો. આપણી સમસ્યા એ છે કે આપણે પરાજય કે ઊતરતી સ્થિતિને પચાવી શકતા નથી. પરિણામે આપણે અસમર્થતા છુપાવવા માટે તર્કહીન દલીલોનો ઢગલો ઊભો કરીએ છીએ.

ઓલિમ્પિક્સની દોડ સ્પર્ધા કે ભાલાફેંકના મેદાનમાં જાવ ત્યારે આ નિયમ નગ્ન સત્ય બનીને સામે આવે છે. નીરજ ચોપરા જ્યારે ભાલો ફેંકે છે ત્યારે તેનું માપ મીટરમાં અંકાય છે. એ માપ કાં તો હરીફ કરતાં વધુ હોય, ઓછું હોય, અથવા બંને વચ્ચે ટાઈ પડે. સો મિલીમીટરના સોમા ભાગથી પણ હાર થાય તો તમે હારી ગયા છો. મેદાન પર તમે એવી દલીલ ન કરી શકો કે પવન બરાબર નહોતો કે નસીબ સાથ ન આપ્યું. ઘડિયાળનો કાંટો અને માપપટ્ટી લાગણીઓને ઓળખતા નથી. ડિજિટલ સ્કોરબોર્ડ ટ્રાયકોટમીના નિયમ પર જ અડગ રહે છે.

નંબર જૂઠું બોલતા નથી; પરાજયને કવિતામાં ઢાંકવાની આદત માત્ર માણસની નબળાઈ છે.