ટ્રાઈબલ બાયસ

માણસ જંગલમાંથી શહેરમાં આવી ગયો, પણ જંગલ માણસમાંથી ગયું નથી. હજારો વર્ષ પહેલાં ટોળામાં રહેવું એ જિંદગી અને મોત વચ્ચેનો ફરક હતો. પોતાનું ટોળું એટલે સુરક્ષા, પારકું ટોળું એટલે સીધો ખતરો. મગજની આ પ્રાચીન સિસ્ટમને ટ્રાઈબલ બાયસ કહે છે. આ કોઈ વિચારધારા નથી, પ્રાણીસહજ પૂર્વગ્રહ છે. આપણે પોતાના જૂથના માણસની ભૂલો પણ છાવરી લઈએ છીએ અને સામા જૂથના માણસની ઉત્તમ દલીલને પણ શંકાની નજરે જોઈએ છીએ. સત્ય ગમે તે હોય, વફાદારી હંમેશાં પોતાના વાડા તરફ જ ઢળે છે.

આ શબ્દ સમાજશાસ્ત્ર અને ઉત્ક્રાંતિ મનોવિજ્ઞાનની જૂની દેણ છે. કોઈ એક લેખકે રાતોરાત આ સિક્કો નથી પાડ્યો, પણ માનવ ઇતિહાસનું આ કડવું સત્ય છે. જ્યારે તર્ક અને ટોળા વચ્ચે પસંદગી કરવાની આવે, ત્યારે સામાન્ય માણસ હંમેશાં તર્કને ગોળી મારીને ટોળાની પડખે ઊભો રહી જાય છે. આજના જમાનામાં લોહીના સંબંધો કરતાં વૈચારિક, ધાર્મિક કે જ્ઞાતિગત કબીલાઓ વધુ શક્તિશાળી બન્યા છે.

આ પૂર્વગ્રહનું નુકસાન એ છે કે તે માણસની બુદ્ધિને બંધિયાર બનાવી દે છે. ઓફિસમાં કોઈ ચોક્કસ કોલેજ કે પ્રાંતના લોકોનું જૂથ બની જાય, ત્યારે યોગ્યતા સાઈડમાં રહી જાય છે. રાજકારણમાં પોતાના પક્ષનો નેતા ગમે તેટલો ભ્રષ્ટ હોય તો પણ લોકો તેનો બચાવ કરે છે, કારણ કે એ ‘આપણો’ માણસ છે. સામા પક્ષનો સારો વિચાર પણ દુશ્મનનો વિચાર લાગે છે. બુદ્ધિ શરણાગતિ સ્વીકારી લે છે અને માત્ર અસ્મિતા બાકી રહે છે.

અમદાવાદ કે વડોદરાની કોઈ જૂની સોસાયટીની વાર્ષિક મીટિંગ જુઓ. ત્યાં કોઈ ફ્લેટ વેચવા કાઢે ત્યારે આ રોગ ઉઘાડો પડે છે. ખરીદનાર માણસ કરોડપતિ હોય, મોટો ઓફિસર હોય કે સજ્જન હોય, કોઈને પડી નથી હોતી. પહેલો સવાલ એક જ પૂછાય છે: ‘એ આપણી જ્ઞાતિનો છે કે પારકો?’ જો એ પારકો હોય તો તેને મકાન આપવાનો સામુદાયિક વિરોધ થાય છે. એ જ સોસાયટીમાં પોતાના ગોત્રનો લુખ્ખો પાડોશી કચરો ફેંકતો હોય તો કોઈ કશું બોલતું નથી, કારણ કે એ કબીલાનો સભ્ય છે.

જ્યાં સુધી માણસ જાત, ધર્મ અને ભાષાના વાડાથી ઉપર ઊઠીને મૂલ્યાંકન કરતાં નહીં શીખે, ત્યાં સુધી એ માત્ર કપડાં પહેરેલો આદિમાનવ જ રહેશે. સચ્ચાઈ કોઈ એક ટોળાની જાગીર નથી હોતી. જ્યારે આપણે વ્યક્તિના ગુણને બદલે એના ગોત્રને મહત્વ આપીએ છીએ, ત્યારે વાસ્તવમાં આપણે આપણી જાતને છેતરીએ છીએ.

જે માણસ ટોળાની ભાષા બોલે છે, એણે પોતાની બુદ્ધિ બીજાને ગીરવે મૂકી દીધી હોય છે.