જ્ઞાનનો મિનારો

કોઈ એક આખી વ્યવસ્થાની ચાવી જો ફક્ત એક જ માણસના મગજમાં કેદ હોય, તો એ સંસ્થા પ્રગતિ નથી કરતી પણ જોખમ ઉપર જીવે છે. આને રિચાર્ડ શેરિડને પોતાના ૨૦૧૩ના પુસ્તક 'જોય, ઇન્ક.'માં 'ટાવર ઓફ નોલેજ' એટલે કે જ્ઞાનના મિનારા તરીકે ઓળખાવ્યો છે. જ્યારે કોઈ કંપની કે સિસ્ટમમાં અમુક મહત્ત્વનું કામ કેવી રીતે થાય છે તેની જાણકારી આખી ટીમને વહેંચવાને બદલે માત્ર એક જ 'સ્પેશિયાલિસ્ટ' પાસે સીમિત રહે, ત્યારે એ માણસ સંસ્થા માટે તાકાત નહીં પણ અડચણ બની જાય છે.

આ સમસ્યા પેદા થાય છે સુરક્ષાની ખોટી ભાવનામાંથી. નિષ્ણાતને લાગે છે કે પોતે અનિવાર્ય છે. તેની ગેરહાજરીમાં કોઈ બીજો એ કામ હાથમાં લઈ શકતો નથી, કારણ કે તેણે કોઈને શીખવ્યું જ નથી. સંગઠન માને છે કે તેમની પાસે એક તેજસ્વી પ્રતિભા છે, પણ હકીકતમાં તેઓ એક જ વ્યક્તિની દયા પર નભે છે. જો એ માણસ બીમાર પડે, નોકરી છોડે કે મનમાની કરવા લાગે, તો આખું માળખું ધબડકો કરી બેસે છે. જ્ઞાન વહેંચાયેલું ન હોય ત્યારે સત્તાનું કેન્દ્રીકરણ થાય છે.

આ દ્રશ્ય આપણા ઘરોમાં રોજ જોવા મળે છે. વડીલ સાસુમાના હાથ નીચે ચાલતા સંયુક્ત કુટુંબનો વિચાર કરો. દાળનો વઘાર કઈ રીતે કરવો, તિજોરીની વધારાની ચાવી ક્યાં રાખી છે, કયા સગાને ક્યારે કઈ સાડી મોકલવાની છે અને ઘરનું અનાજ કયા વેપારી પાસેથી ભરવાનું છે—આ તમામ જીવંત વિગતો સાસુના મગજના મિનારામાં જ કેદ હોય છે. નવી વહુને એ રહસ્યો સોંપવામાં આવતા નથી, જેથી ઘર ઉપર પોતાની પકડ અકબંધ રહે. પરિણામે, જો સાસુમા ચાર દિવસ તીર્થયાત્રાએ જાય કે અચાનક બીમાર પડે, તો આખું ઘર પાંગળું થઈ જાય છે. રસોડાથી માંડીને બેંક સુધી કોઈને ખબર નથી હોતી કે આગળ શું કરવું.

અનિવાર્ય હોવાનો અહંકાર અસલામતીમાંથી જન્મે છે. ખરી તાકાત જ્ઞાન છુપાવી રાખવામાં નથી, પણ અન્ય લોકોને તમારા વગર કામ કરતા કરી દેવામાં છે. જ્યાં સુધી માહિતીનો પ્રવાહ મુક્તપણે વહેતો નથી, ત્યાં સુધી એક મજબૂત મિનારો બાકીના આખા તંત્રને પોતાના પડછાયા નીચે દબાવી રાખે છે.

જે માણસ વગર સિસ્ટમ અટકી પડે, તે એનો તારણહાર નથી પણ સૌથી મોટો વાઇરસ છે.