વિચારનું અનંત ચક્રવ્યૂહ

કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાનમાં એક સંકલ્પના છે: રિકર્ઝન. એક પ્રોગ્રામ પોતાના જ કોડને ફરી ફરીને બોલાવે અને બહાર નીકળવાની શરત ભૂલી જાય, ત્યારે સિસ્ટમ ફ્રીઝ થઈ જાય છે. માણસનું મગજ પણ ક્યારેક આ જ બીમારીનો ભોગ બને છે. તેને 'થિંકિંગ રિકર્ઝન પ્રોબ્લેમ' કહી શકાય. આ શબ્દ કયા ચિંતકે પહેલી વાર વાપર્યો તેની કોઈ સત્તાવાર નોંધ મળતી નથી. પણ આ સ્થિતિ દરેક બુદ્ધિશાળી માણસે વેઠેલી છે. વિચાર વિશે વિચાર કરવો, પછી એ વિચાર સાચો છે કે ખોટો એનો વિચાર કરવો, અને છેલ્લે મૂળ કામ જ ભૂલી જવું.

આ સ્થિતિ માત્ર સામાન્ય ઓવરથિંકિંગ નથી. આ તો વિચારોનું એવું અરીસાઘર છે જ્યાં એક જ પ્રતિબિંબ અનંત સુધી લંબાય છે. તમે નિર્ણય લેવા બેસો છો. તમારું મન કહે છે: 'હું આ કરીશ.' તરત બીજો અવાજ ઊઠે છે: 'પણ હું આવું કેમ વિચારું છું? શું હું ડરેલો છું?' પછી ત્રીજો સવાલ: 'હું મારા ડર વિશે શા માટે આટલું બધું વિશ્લેષણ કરી રહ્યો છું?' આ માનસિક ચક્કર અટકતું નથી. પરિણામે શરીર સ્થિર થઈ જાય છે અને સમય હાથમાંથી સરકી જાય છે.

આ આંતરિક ગૂંચવણનો સૌથી મોટો ભોગ ઉચ્ચ સ્તરના ખેલાડીઓ બને છે. ઓલિમ્પિકના બેડમિન્ટન કોર્ટ પર ઊભેલી ભારતની કોઈ ખેલાડીનો વિચાર કરો. સામે ચીનની હરીફ સ્મેશ મારવાની તૈયારીમાં છે. શટલકોક સેકન્ડના દસમા ભાગમાં તમારી તરફ આવે છે. એ ક્ષણે જો ખેલાડી વિચારવા બેસે કે તેનું કાંડું કયા ખૂણે વળવું જોઈએ, અને પછી વિચારે કે 'શું હું ટેન્શનમાં આવીને પગનું સ્ટેન્સ ભૂલી રહી છું?', તો પોઇન્ટ ગયો. રમતમાં શરીરની રીફ્લેક્સ મેમરી કામ કરે છે, બૌદ્ધિક ચર્ચા નહીં. ખેલાડી જ્યારે પોતાના જ વિચારોનું ઓડિટ કરવા બેસે ત્યારે ગોલ્ડ મેડલ ગુમાવી બેસે છે.

કુસ્તીના અખાડામાં હરીફ દાવ લગાવે ત્યારે તમે ગીતાના શ્લોકોનું અર્થઘટન ન કરી શકો. ત્યાં માત્ર પ્રતિક્રિયા આપવાની હોય છે. જીવનના મોટા નિર્ણયોમાં થોડું ચિંતન જરૂરી છે, પણ જો મગજ પોતાના જ પૂંછડા પાછળ દોડતા કૂતરા જેવું બની જાય તો પ્રગતિ અટકી જાય છે. વધુ પડતી સભાનતા ઘણીવાર કાર્યક્ષમતાની દુશ્મન સાબિત થાય છે.

વિચારવાનું કામ મગજનું છે, પણ જ્યારે મગજ પોતાના જ વિચારોનો તમાશો જોવા બેસે ત્યારે માણસ પેરાલાઇઝ થઈ જાય છે.