વ્યક્તિલક્ષી મૂલ્યનો સિદ્ધાંત

કોઈ વસ્તુનું મૂલ્ય તેમાં કેટલો પરસેવો રેડાયો તેના પરથી નક્કી નથી થતું. કારલ માર્ક્સ માનતા હતા કે વસ્તુ પાછળ જેટલા કલાક મજૂરી થઈ, એટલી તેની સાચી કિંમત. આ ભ્રમ છે. અર્થશાસ્ત્રનો સીધો નિયમ છે: મૂલ્ય વસ્તુની અંદર હોતું જ નથી, જોનારના મગજમાં હોય છે. તમારી મહેનતથી બજારને કોઈ લેવાદેવા નથી. સામેવાળાને એ વસ્તુની કેટલી જરૂર છે, એના પર બધું નિર્ભર છે.

ઓસ્ટ્રિયન અર્થશાસ્ત્રી કાર્લ મેંગરે ૧૮૭૧માં આ વાત સ્પષ્ટ કરી દીધી. તેમણે સમજાવ્યું કે મૂલ્ય હંમેશાં વ્યક્તિલક્ષી હોય છે. રણમાં તરસ્યા મરતા માણસ માટે એક ગ્લાસ પાણીની કિંમત સોનાના બિસ્કિટ કરતાં વધારે હોય છે. એ જ પાણી નદી કિનારે ઊભેલા માણસ માટે મફત છે. પાણી એ જ છે, કણો એ જ છે, પણ પરિસ્થિતિ અને માણસ બદલાતાં તેનું મૂલ્ય બદલાઈ જાય છે.

આ વાત ન સમજનારા ધંધાદારીઓ બરબાદ થાય છે. તેઓ માને છે કે પ્રોડક્ટ બનાવવામાં પાંચસો રૂપિયાનો ખર્ચ થયો એટલે ગ્રાહકે છસો આપવા જ જોઈએ. ગ્રાહક મૂરખ નથી. ગ્રાહક તમારી પડતર કિંમતના પૈસા નથી ચૂકવતો, પોતાના સંતોષના પૈસા ચૂકવે છે. જો તમારી પ્રોડક્ટ તેની સમસ્યા હલ ન કરતી હોય, તો તમારી પાંચ વર્ષની તપસ્યાની કિંમત બજારમાં શૂન્ય છે.

અમદાવાદના માણેકચોકમાં જૂની પેઢી ચલાવતા હસમુખભાઈ આ અર્થશાસ્ત્ર રોજેરોજ જુએ છે. કાપડની જે સાડી ઘરાકને સાધારણ લાગે તેના એ પાંચસો રૂપિયા પણ ન આપે. પણ એ જ સાડી જો કોઈ દીકરીના લગ્નની થીમ સાથે બંધબેસતી થઈ જાય, તો ગ્રાહક સામેથી અઢી હજાર ગણી આપે છે. કાપડ એ જ છે, દોરા એ જ છે, પણ સામેવાળાની જરૂરિયાતનો પારો બદલાઈ ગયો છે.

દુનિયા તમારી મહેનતનું વળતર નથી આપતી, પોતાની ભૂખનું મૂલ્ય ચૂકવે છે.